Den farlege karikaturen

Ein skarp penn, ein vittig strek og ein uredd redaktør gjorde Ragnvald Blix til ein av våre fremste avis- og karikaturteiknarar gjennom tidene.

«For at være en god Kari­ka­tur­teg­ner maa man være kold som Is lige oven­for alle Menin­ger og Per­soner. Sym­pa­ti­er eller Anti­pa­ti­er eksis­te­rer ikke. Frem­for alt ingen Respekt for Auto­ri­te­ter, Tra­ditio­ner eller nogen som helst i Him­len, ikke engang for noget i Hel­ve­de.»

(Ragn­vald Blix)

Den sati­ris­ke kari­ka­tur­teik­nin­ga har ei lang farts­tid i euro­pe­isk pres­se. Det førs­te dedi­ker­te satire­bla­det såg dagens lys i Frank­ri­ke i 1830, og her hei­me har feno­me­net sine røt­ter frå midt­en av 1800-talet. Bladet Kryd­se­ren (1849–1859) bana veg, og sidan opp­sto ei rek­ke meir eller mind­re tungt illust­rer­te vit­tig­heits­blad med tit­lar som Vikin­gen, Kor­sa­ren, Humo­ris­ten, Hvep­sen, Tyri­hans og Exlex. Sist­nemn­de vart ski­pa og redi­gert av avis­teik­na­ren Ragn­vald Blix (1882–1958), som for øvrig også had­de vore redak­tør i Tyri­hans.

Ragn­vald Blix var son av pro­fes­sor, kyr­kje­mi­nis­ter og salme­dik­tar Elias Blix. Kari­ka­tur­kuns­ten lær­te han svært tid­leg, og var langt på veg auto­di­dakt. Sto­re delar av sitt liv til­brag­te han i utlan­det, mel­lom anna i Køben­havn, Göte­borg, Mün­chen og i Paris. Like­vel skul­le han få stor bety­ding som sati­ri­kar og opi­nions­dan­nar i den nors­ke offent­leg­hei­ta gjen­nom hei­le den førs­te halv­de­len av 1900-talet.

Hylla av Mark Twain

Mona Lisa (Illustrasjon: R. Blix / Ragnvald og Ida Blix' Fond)

Mona Lisa
(Illust­ra­sjon: R. Blix / Ragn­vald og Ida Blix’ Fond)

I Paris fekk han sitt inter­na­sjo­na­le gjen­nom­brot i 1905, etter utstil­lin­ga av ei sam­ling kari­ka­tu­rar av kjen­de verk frå Louv­re. Utstil­lin­ga før­te til opp­stan­del­se i ei rek­ke Paris-aviser, sær­leg på grunn av eit særs har­se­le­ran­de por­trett av Mona Lisa, men blei godt mot­tatt av pub­li­kum. Blant beund­ra­ra­ne var den ame­ri­kans­ke for­fat­ta­ren Mark Twain, som i svært rosan­de orde­lag uttryk­te sin begeist­ring i eit per­son­leg brev. Blix sjølv syn­tes ikkje å ha vore kom­for­ta­bel med den vald­sa­me mot­ta­kin­ga: «De lo, og lat­te­ren var ikke all­tid fin i kan­ten. Et øye­blikk ble jeg råd­vill. Det var ikke komi­ker jeg vil­le være», uttala han i etter­tid.

Det var der­imot poli­tisk sati­ri­kar han skul­le bli, og Blix sine karak­te­ris­tis­ke stre­kar blei for alvor kjend for den nors­ke all­menn­hei­ta same år – midt i unions­opp­løy­sin­ga – då han gav ut jule­hef­tet Bro­der­fol­ke­nes Far­vel. I eit kraf­tig opp­gjer med hyk­le­ris­ke poli­ti­ka­rar som kom «dras­san­de med eit nytt fyrste­hus», blei dei nors­ke regje­rings­med­lem­me­ne por­trert­tert på særs uflat­te­ran­de vis – utan ein tråd på krop­pen.

Under sitt opp­hald i Tysk­land, og gjen­nom hei­le den førs­te verds­kri­gen, teik­na han for det tys­ke vit­tig­heits­bla­det Sim­pli­cis­si­mus. Bladet had­de len­ge kjem­pa for inter­na­sjo­nal avspen­ning, men gjekk sei­na­re over  «til å bli en nasjo­nal krigs­t­rom­pet» — det­te iføl­gje Blix sjølv. Hans teik­nin­gar vart etter kvart smit­ta av den tys­ke agi­ta­sjo­nen, før han — og bladet — mot slut­ten av kri­gen igjen frem­ma freds­tan­kens sak.

Til­ba­ke i Noreg i 1918 var han involvert i opp­star­ten av det fel­les­nor­dis­ke og par­ti­uav­hen­gi­ge satire­ma­ga­si­net Exlex, kor han i kom­pa­ni med stor­lei­kar som Sigurd Hoel og Georg Bran­des ret­ta sin kvas­se bly­ant mot alle sider. Men gull­al­de­ren for vit­tig­heits­bla­de­ne var for­bi, og det ambi­siø­se bladet heldt ber­re ut i to årgan­gar. Blix søk­te seg til dags­pres­sa for å kun­ne over­le­ve som poli­tisk teik­nar. Han tok til å leve­re ei teik­ning i veka til tre sto­re skan­di­na­vis­ke aviser, både i Noreg (Tidens Tegn, sei­na­re Dag­bla­det), Dan­mark (Ber­ling­ske Tiden­de) og Sve­ri­ge (Svens­ka Dag­bla­det, sei­na­re Göte­borgs Han­dels- og Sjö­farts­tid­ning). Slik blei han, slik for­fat­ta­ren Sigurd Hoel uttryk­te det, til ein nor­disk insti­tu­sjon. I peri­oden kun­ne han skil­te med lesar­tal høga­re enn kan­skje nokon annan pub­li­sist i Nor­den.

Sjølv om avi­se­ne i utgangs­punk­tet utstyr­te Blix med ein fri penn, blei han ved flei­re høve føre­hands­sen­su­rert frå redak­sjo­nelt hald. Til dømes skjed­de det­te då Ber­ling­ske Tiden­de, av omsyn til den dans­ke dron­nin­ga, val­de å kut­te ut ei teik­ning av den avsat­te kron­prin­ses­sa i Tysk­land. Det­te trass i at den fritta­lan­de Blix gjekk med på å slan­ke kron­prin­ses­sa kraf­tig, og att­på­til erstat­te «det skidt hun gaar i» med ein «chik ride­dragt».

Rasande Göring

Trass i ein kort­va­rig flørt med den tys­ke kei­sar­mak­ta under den førs­te ver­dens­kri­gen, er det  like­vel Blix’ anti­na­zis­tis­ke teik­nin­gar fram mot — og ikkje inst under — okku­pa­sjo­nen som har gitt han etter­mæ­let som den førs­te nor­dis­ke avis­teik­na­ren av inter­na­sjo­nalt for­mat, og som ein av «de to sto­re» saman med Olaf Guld­brans­son. Blix had­de opp­levd Hit­ler alle­reie i 1922 under ein folke­tale i Mün­chen, og åtte år sei­na­re tråd­te han for førs­te gong fram som figur i hans teik­nin­gar. «Der­et­ter slapp han ikke Hit­ler av syne før den­ne omsi­der kre­per­te i sin bun­ker i 1945», mer­ka den svens­ke for­fat­ta­ren Kjell Hjern seg man­ge år etter.

Den tys­ke stats­mak­ta såg med uro på Blix sin sati­re. Det­te kom først til uttrykk i 1933, då riks­mi­nis­ter Her­mann Göring send­te inn ein rasan­de pro­test til Han­dels­tid­nin­gen i Göte­borg. Tele­gram­met kom på prent, og fram­går slik i ei norsk over­set­ting:

Jeg pro­te­ste­rer på det skar­pes­te mot de utta­lel­ser om den tys­ke riks­kans­ler som er tryk­ket i Deres avis av fre­dag den tred­je febru­ar i spal­ten I dag. Som det svens­ke folks opp­rik­ti­ge venn ser jeg sli­ke skit­ne utta­lel­ser som en alvor­lig fare for de hjer­te­li­ge slekt­skaps­for­bin­del­ser mel­lom de to folk. Før det inn­le­des vide­re for­føy­nin­ger, ber jeg om å få vite om Deres redak­sjon for frem­ti­den kom­mer til å gri­pe inn mot sli­ke utta­lel­ser.

Hel­dig­vis for Blix var Han­dels­tid­nin­gen redi­gert av den mek­ti­ge pro­fes­so­ren og anti­na­zis­ten Torg­ny Seger­stedt, som alle­reie sam­me år had­de rap­por­tert om kon­sen­tra­sjons­lei­ra­ne i Tysk­land. Seger­stedt akta på ingen måte å føye seg etter Görings trugs­måls­lik­nan­de anbe­fa­lin­gar:

[…] Den som leser ved­kom­men­de akt­styk­ke, vil uten vide­re for­stå at det kun­ne opp­stå tvil om dets ekt­het. Vi har rik­tig­nok ikke hatt noen over­drev­ne for­stil­lin­ger om den nåvæ­ren­de tys­ke regje­rings døm­me­kraft, men det­te tele­gram vit­ner om en sinns­til­stand som vi dog ikke vil­le ha til­trodd noen av dens med­lem­mer. Herr riks­mi­nis­ter Göring beha­ger å beteg­ne seg som det svens­ke folks opp­rik­ti­ge venn. Det fin­nes nok kret­ser i Sve­ri­ge som vil god­ta den­ne venns­ka­s­er­klæ­ring. Like­vel betak­ker den alt­over­vei­en­de del av det svens­ke folk seg for herr Görings venn­skap. Den har sym­pa­ti for det tys­ke folk, men ikke for den ret­ning som nå er i ferd med å styr­te det­te tys­ke folk ut i nye ulyk­ker […]

Jeg kan sagtens more mig over en god karikatur af mig selv, men Hitler er en fornærmelse. (Ragnvald Blix, Ragnvald og Ida Blix' fond)

Jeg kan sag­tens more mig over en god kari­ka­tur af mig selv, men Hit­ler er en for­nær­mel­se.
Illust­ra­sjon: R. Blix / Ragn­vald og Ida Blix’ fond

«Det er vår opp­rik­ti­ge mening at herr Hit­ler er en for­nær­mel­se», stad­fes­ta Seger­stedt avslut­nings­vis, og mar­ker­te der­med sin til­slut­ning til sjøl­ve pun­ch­lin­ja i Blix sin vitse­teik­ning. Den­ne totalt kom­pro­miss­lau­se hald­nin­ga blei ikkje delt av alle hans skan­di­na­vis­ke kol­le­ger. Tre år sei­na­re – i 1936 – blei Blix’ ytrings­rom i Dan­mark kraf­tig inn­snev­ra, då Ber­ling­ske Tiden­de på anbe­fa­ling frå det dans­ke utan­riks­mi­nis­te­ri­um avgjor­de ald­ri meir å pub­li­se­re teik­nin­gar av kon­gen av Ita­lia, Mus­so­li­ni eller Hit­ler.

Utan­riks­mi­nis­te­ri­et stod under eit vald­samt press i den­ne tida. Skal me tru ei utta­ling frå direk­tø­ren, var 99 pro­sent av kla­ge­ne dei mot­tok frå Tysk­land og Ita­lia grun­na i nett­opp Ragn­vald Blix sine anti­na­zis­tis­ke og anti­fa­scis­tis­ke sati­re­teik­nin­gar.

I eksil med pseudonym

Blix sin sis­te teik­ning før kri­gen stod på prent i Dag­bla­det 6. april 1940. Ber­re veker etter Tysk­lands inva­sjon av Noreg 9. april tok han seg over gren­sa til Sve­ri­ge, og tok raskt kon­takt med redak­tør Torg­ny Seger­stedt. Frå haus­ten byr­ja han igjen til å leve­re vekent­le­ge avis­teik­nin­gar til Han­dels­tid­nin­gen, frå no av under pseu­do­ny­met Stig Höök. Her hei­me blei teik­nin­ga­ne under kri­gen spreia av den ille­ga­le avi­sa Hånd­slag – som sann­syn­leg­vis nåd­de ut til flei­re hund­re tusen nord­menn kvar veke. Beg­ge sta­der fort­sat­te han fram til kri­gens slutt, sta­dig med spiss brodd mot tota­li­ta­ris­me i all sin form – det vere seg i Tysk­land, Ita­lia, Sov­jet eller Noreg. Hans kan­skje aller vik­ti­gas­te og minne­ver­di­ge kari­ka­tur – i alle fall sett med eit his­to­risk til­bake­blikk – føre­stil­ler Vid­kun Quis­ling. Teik­nin­ga ber tit­te­len «I audi­ens hos Hit­ler», og syner Quis­ling med­an han fram­fø­rer ein nazi­hel­sing til ein tysk sol­dat. Den kor­te replikk­veks­lin­ga går føre seg slik:

- Jeg er Quisling! - Og Navnet?  Illustrasjon: R. Blix / Ragnvald og Ida Blix' fond

— Jeg er Quis­ling!
— Og Nav­net?
Illust­ra­sjon: R. Blix / Ragn­vald og Ida Blix’ fond

- Jeg er Quis­ling!

- Og Nav­net?

Ein god sati­re krev mot og integri­tet. Den skal kun­ne spar­ke opp­over, og den skal kun­ne spar­ke hardt. Det­te er heilt i tråd med Blix’ per­son­lege mot­to, som i debat­ta­ne etter ter­rorå­ta­ket i Paris har fått ein vel­for­tent renes­san­se i flei­re nors­ke medi­er:

«For at være en god Kari­ka­tur­teg­ner maa man være kold som Is lige oven­for alle Menin­ger og Per­soner. Sym­pa­ti­er eller Anti­pa­ti­er eksis­te­rer ikke. Frem­for alt ingen Respekt for Auto­ri­te­ter, Tra­ditio­ner eller nogen som helst i Him­len, ikke engang for noget i Hel­ve­de.»

PS: Visst­nok bidrog Blix’ teik­ning sterkt til å etab­le­re quis­ling som eit inter­na­sjo­nalt syn­onym for lands­svik.

Kjelder:

Ben­card, Ernst Johan: «Blix, en anti­auto­ri­tær sati­ri­ker», Ragn­vald og Ida Blix’ fond. 

Berent­sen, Bre­do: Skarpt sett — his­to­ri­en om vit­tig­hets­pres­sen i Nor­ge. And­re­sen & Buten­schøn, Oslo. 1999.

Hjern, Kjell: Blix — ver­dens­po­li­tik­ken gjen­nom 50 år i kari­ka­tu­rens speil. H. Asche­houg & Co, Oslo. 1982.

TEMA

O

ffentli
ghet

89 ARTIKLER FRA VOX PUBLICA

FLERE KILDER - FAKTA - KONTEKST

INGEN KOMMENTARER

Kommentarfeltet til denne artikkelen er nå stengt. Ta kontakt med redaksjonen dersom du har synspunkter på artikkelen.

til toppen