Birth of a Nation – ein rasistisk klassikar fyller hundre

Kan ein film som er hemningslaust rasistisk samstundes vere eit meisterverk?

Dét er eit spørs­mål som sta­dig vert debat­tert, ikkje minst no når det mest kjen­te dømet den­ne veka fyl­ler 100 år. David Wark Griffith sin The Birth of a Nation had­de verds­pre­miere i Clune’s Audi­to­ri­um i Los Ange­les mån­dag 8. febru­ar 1915, då under nam­net The Clans­man, etter roma­nen frå 1905 av pres­ten Tho­mas Dixon. Hen­din­ga blir gjer­ne sett på som den for­tel­jan­de lang­fil­mens ankomst, i alle fall i ame­ri­kansk saman­heng. Fram­sy­nin­ga blei ein enorm kom­mer­si­ell suk­sess, og fil­men etab­ler­te så å seie ein eigen gram­ma­tikk for medi­et, i det at han intro­du­ser­te ei rek­kje este­tis­ke kon­ven­sjo­nar som har blitt grunn­leg­gjan­de for popu­lær­fil­men internasjonalt.

På kino og nett

Men Birth of a Nation blir ikkje ber­re hugsa for å vere nyska­pan­de. Fil­men har all­tid vore høgst kon­tro­ver­si­ell, og er kan­skje like kjend for sin open­ber­re rasis­me som for sitt para­dig­ma­tis­ke formspråk.

Run­de dagar for kjen­te kunst­verk eller per­son­ar blir gjer­ne ritu­elt mar­kert utan at dei det gjeld nød­ven­dig­vis len­ger har så stor aktua­li­tet i sam­ti­da. Slik er det ikkje med Griffith sin film. Etter Char­lie Hebdo-mas­sa­kren i janu­ar har pro­blem kny­ta til kon­tro­ver­si­el­le bile­te og ytrings­fri­dom – nett sli­ke spørs­mål som Birth of a Nation har vore vik­la inn i – blitt intenst drøf­ta i alle mog­le­ge kana­lar. Men det­te hundre­års­ju­bi­le­et har også rele­vans i ein annan kon­tekst. I USA har ei rek­kje afro-ame­ri­kans­ke menn i løpet av dei sis­te måna­da­ne blitt drep­ne av kvi­te politi­folk – Michael Brown i Fer­gu­son, John Craw­ford III i Dayton, Eric Gar­ner i New York, og den 12 år gam­le Tamir Rice i Cle­ve­land. Som kjent før­te det­te makt­mis­bru­ket til sto­re opp­tøy­ar i man­ge ame­ri­kans­ke stor­byar, sær­leg etter at det ikkje vart tatt ut til­ta­le mot Brown sin draps­mann Dar­ren Wil­son. Det vert igjen snak­ka om rase­over­le­gen­heit, om at politi­val­den er sys­te­misk og at den til­syne­la­tan­de immu­ni­te­ten til gjer­nings­men­ne­ne er insti­tu­sjo­na­li­sert. Då ret­ten i St. Louis for nokre dagar sidan avvis­te NAACP (Natio­nal Associa­tion for the Advan­ce­ment of Colo­red Peop­le) sin appell om ny høy­ring i Brown-saka, skreiv ein kol­le­ga frå New York Uni­ver­sity på Face­bo­ok-sta­tu­sen sin at «i det­te lan­det gjen­tar his­to­ria seg, men all­tid som tragedie.»

Går det kan hen­de ei line frå Griffith sitt USA i 1915 og fram til Fer­gu­son eit sekel seinare?

Den den gong rela­tivt nyopp­ret­ta orga­ni­sa­sjo­nen NAACP var mel­lom dei som skul­da Birth of a Nation for rasis­me i 1915. Kam­pan­jen dei­ra mot fil­men var ikkje sær­leg vel­luk­ka, men på same tid bidrog saka til gal­va­ni­se­ring av rørs­la, som i etter­døn­nin­ga­ne av kon­flik­ten stod fram som ein vik­tig makt­fak­tor nasjo­nalt. Noko av grunn­la­get for reak­sjo­na­ne bun­na i fil­men si fram­stil­ling av far­ga menn (spe­la av kvi­te skode­spe­la­rar i black­face) som uin­tel­li­gen­te og sek­su­elt pågå­an­de, samt i glo­ri­fi­se­rin­ga av Ku Klux Klan som ei heroisk saman­slut­ning. Griffith sitt stor­verk vart og brukt som aktivt rekrut­te­rings­verk­tøy for den revi­ta­li­ser­te kla­nen, som gjen­opp­stod same året.

I dag er det poli­tisk ukor­rekte ved Birth of the Nation så iauge­fal­lande at det nes­ten er komisk

Kor­leis kun­ne ein slik for­der­ve­leg film bli eit hovud­verk ikkje ber­re i den ame­ri­kans­ke men og i den glo­ba­le film­his­to­ria? Sva­ret er sjølv­sagt at Birth of a Nation var ein bane­bry­tan­de film, ein medi­al hap­pe­ning, og dét på man­ge uli­ke vis. For det unge film­me­di­et repre­sen­ter­te Griffith sitt bidrag et kvante­sprang. Fram til då var fil­ma­ne bil­li­ge å pro­du­se­re, dei var­te gjer­ne ber­re eit kvar­ter, og hand­lin­ga var enkel. Pub­li­kum, som for det mes­te kom frå den urba­ne arbei­dar­klas­sa, såg dei i såkal­la Nicke­lo­de­ons. Birth of a Nation var den førs­te fil­men som kos­ta over 100000 dol­lar å pro­du­se­re, den førs­te som blei vist i eit kino­pa­lass med høge bil­lett­pri­sar, den førs­te til å ha spe­sial­kom­po­nert musikk, den førs­te lan­ge ame­ri­kans­ke spele­fil­men, og den førs­te til å bli sett av mil­lio­nar av men­nes­ke over hei­le lan­det. Det var og den førs­te fil­men som for­søk­te å ta for seg bor­gar­kri­gen og rekon­struk­sjons­pe­rioden etter­på. Birth of a Nation var kan hen­de den førs­te blockbuster’en, samt fil­men som annon­ser­te film­kuns­tens fød­sel. I åre­vis etter pre­mie­ren blei Birth of a Nation lov­pri­sa på beg­ge sider av Atlan­te­ren, og enkel­te vil­le ha det til at Griffith bana vegen for Hol­ly­wood sin domi­nans på verds­mark­na­den (sel­ska­pet MGM blei opp­ret­ta dels med kapi­tal frå dis­tri­bu­sjon av fil­men). Så seint som på slut­ten av 1970-talet omtal­te kri­ti­ka­ren Wil­liam K. Ever­son Griffith sin film som den vik­ti­gas­te i filmhistoria.

Scene fra filmen. Ku Klux Klan fanger den svarte mannen Gus, som spilles av den hvite skuespilleren Walter Long i blackface. (Foto: Wikimedia Commons)

Sce­ne frå fil­men. Ku Klux Klan fan­ger den svar­te man­nen Gus, spelt av den kvi­te skode­spe­la­ren Wal­ter Long i black­face. (Foto: Wiki­me­dia Commons)

Eit tenkt mot­spørs­mål kun­ne då vere: så om ver­ket, eller ytrin­ga, ber­re er ori­gi­nal og vik­tig nok ut frå este­tis­ke og pro­duk­sjons­mes­si­ge kri­te­ri­er, så ser ein glatt for­bi inn­hal­det og det etis­ke ele­men­tet? Sjølv om det er rik­tig at den ame­ri­kans­ke fil­men blei fødd som eit rasis­tisk dra­ma, respon­de­rer ein då like­vel ber­re med eit «so what?» Eller har det­te med­vi­tet også kon­se­kven­sar for kor­leis ein vel å for­hal­de seg til fil­men i dag og, i for­len­gin­ga, spele­film­tra­di­sjo­nen den gav opp­hav til? Det­te er i grunn kom­pli­ser­te spørs­mål, som det kan­skje ikkje finst ein­ty­di­ge svar på. Men for å for­stå kon­tro­ver­sen rundt Griffith sin film er det naud­synt å hug­se på ein enkel og sjølv­sagt ting som like­vel ikkje all­tid er nok påakta i sam­ta­len om bilet­kon­tro­ver­ser og ytrings­fri­dom: fil­men, foto­gra­fia, teik­nin­ga­ne eller kva det no måt­te vere er all­tid både kon­tekst- og his­to­rie­av­hen­gi­ge. Eit bil­de kan ald­ri ha ei uni­ver­sell, homo­gen eller his­to­risk ufor­an­der­leg tyding. Eit bil­de er ikkje eit bil­de før det smel­tar saman med eit eller anna med­vit. I dag er det poli­tisk ukor­rek­te ved Birth of the Nation så iauge­fal­lan­de at det nes­ten er komisk. Men slik var det ikkje i 1915 (kven veit, om hund­re år vil kan­skje også vi her i det ytrings­li­be­ra­le hjør­net av ver­da ris­te på hovu­det av karikaturteikningane?).

Den lan­ge stri­den om Griffith sitt epos syn­leg­gjer grunn­leg­gjan­de spørs­mål i vår visu­el­le kul­tur. Kvi­for lage eit bestemt bile­te eller film? Kor­leis? Med kven? Og for kven? Kva for and­re bile­te kjem det i kon­flikt med? Kvi­for? I peri­oden fil­men had­de pre­miere, og åra etter, var merk­sem­da rundt etnisk pro­ble­ma­tis­ke repre­sen­ta­sjo­nar i popu­lær­kul­tu­ren nok­så beskje­den, trass i gene­relt sti­gan­de uro over film­me­di­et sitt poten­sia­le for å ver­ke kor­rum­pe­ran­de på pub­li­kum. Ein såg tenden­sar til sjølv-regu­le­ring, men inter­es­sant nok for ei tid der fil­men enno ikkje var ver­na av ytrings­fri­doms­pa­ra­gra­fen var det få av for­sø­ka på å sen­su­re­re fil­men som før­te fram. På noko leng­re sikt før­te imid­ler­tid brå­ket rundt fil­men til at Hol­ly­wood skul­le bli svært var­sa­me i hand­sa­min­ga av rase­spørs­mål; i 1927 ved­tok The Motion Pic­tu­re Pro­du­cers and Dis­tri­butors of Ame­rica (MPPDA) til dømes ret­nings­lin­jer som råd­de pro­duk­sjons­sel­ska­pa frå skild­rin­gar av raseblanding.

Ei anna inter­es­sant side ved Birth of a Nation som medie­fe­no­men er at fil­men ber­re blei meir og meir omstridt etter som åra gjekk. Mel­lom 1915 og 1973 var den inn­blan­da i ikkje mind­re enn 120 sen­surt­vis­tar. Den førs­te sys­te­ma­tis­ke under­sø­kin­ga av film­me­di­et sin påverk­nad på til­sko­da­ra­ne, The Pay­ne Fund Stu­dies, kon­klu­der­te med at Birth of a Nation var eit døme på kor­leis film kun­ne fun­ge­re som kata­ly­sa­tor for rasis­tis­ke hald­nin­gar. Då ein i 1954 skul­le prø­ve seg på ein «remake» av fil­men, blei hei­le pro­sjek­tet skrin­lagt på grunn av dei ster­ke pro­tes­ta­ne. Gjen­nom 1970-talet var det ofte val­de­le­ge demon­stra­sjo­nar under vis­nin­gar av fil­men, mel­lom anna ved Uni­ver­sity of Wis­con­sin, og i River­side og Oxnard i Cali­for­nia. Som­ma­ren 1979 gjekk det sær­leg hardt for seg i Chi­na Gro­ve, North Caro­lina, der ei grup­pe akti­vis­tar obstru­er­te ei fram­sy­ning av fil­men. Same stad kom det sei­na­re på haus­ten til kraf­ti­ge saman­støyt mel­lom med­lem­mer av kom­mu­nist­par­ti­et og loka­le klans­folk i det som sann­syn­leg­vis var ein hemn­ak­sjon frå nyna­zis­ta­ne si side. Fem kom­mu­nis­tar vart drep­ne i det som vart kjent som Greensboro-massakren.

Uroa over fil­men haldt fram opp til vår tid. Til sto­re pro­tes­tar la Libra­ry of Con­gress i 1992 den til sin Natio­nal Regis­try of Film, ein insti­tu­sjon for kon­ser­ve­ring av fil­mar av sær­skilt his­to­risk, kul­tu­rell eller este­tisk ver­di. Nokre år sei­na­re, i 1998, la Ame­ri­can Film Insti­tute Birth of a Nation til si lis­te over his­to­rias hund­re bes­te fil­mar. Då fil­men kom ut på video i Stor­bri­tan­nia i 1994, var føre­set­na­den frå Bri­tish Film & Video Coun­cil at utgi­vin­ga skul­le kom­me med ein for­kla­ran­de tekst som eks­pli­sitt tok avstand frå det rasis­tis­ke inn­hal­det. Til slutt tok ein også avstand frå regis­sø­ren sjølv, i det Direc­tors Guild of Ame­rica i 1999 bestem­te seg for å trek­ke til­ba­ke (eller døy­pe om, alt etter kor­leis ein ser det) den pre­sti­sje­tun­ge Griffith Life­time Achieve­ment Award.

Regissøren D.W. Griffith (foto: cobbles.com/Wikimedia Commons)

Regis­sø­ren D.W. Griffith (foto: cobbles.com/Wikimedia Commons)

Dei his­to­risk omskif­te­le­ge hald­nin­ga­ne til Birth of a Nation fun­ge­rer på eit vis som eit baro­me­ter på den rela­ti­ve ver­di­en av Griffith sine bile­te. Det­te gjeld og fil­men sin meir aka­de­mis­ke resep­sjons­his­to­rie, som er svært omfat­tan­de. Dei tid­le­ge stu­di­ane frå 1960-og 70-talet omhand­la gjer­ne pro­duk­sjons­kon­teks­ten til fil­men, med vekt på fram­stil­lin­ga av det his­to­ris­ke. På 80-talet gjekk ein meir inn i sjøl­ve kon­tro­ver­sa­ne rundt fil­men og sen­sur­spørs­mål. Først frå sis­te halv­del av det tiåret og utover gjekk ein ordent­leg laus på ele­fan­ten i rom­met: den fram­tre­dan­de rasis­men. No vil­le fors­ka­rar den unn­vi­kan­de hald­nin­ga frå tid­le­ga­re stu­di­ar til livs. Fil­men sin este­tis­ke form kun­ne ikkje laus­ri­vast frå det rasis­tis­ke inn­hal­det, var gjer­ne omkve­det. Film­vi­ta­ren Clyde Taylor gjekk så langt at han skul­da prak­tisk tala hei­le film­vit­ska­pen som disi­plin for å kon­so­li­de­re kvit supre­ma­tis­me nett­opp gjen­nom insis­te­rin­ga på det­te skil­jet mel­lom inn­hald og form (1).

På midt­en av 1990-talet var det klart at Birth of a Nation had­de mis­ta mykje av sin kul­tu­rel­le og jam­vel kunst­na­ris­ke sta­tus hjå man­ge film­vi­ta­rar. I ein mono­gra­fi om Griffith sine fil­mar la Scott Sim­mon vekt på at Birth of a Nation svik­ta sitt pub­li­kum både etisk og emo­sjo­nelt (2). Men stem­nings­skif­tet var på ingen måte nok til å for­pur­re til­si­get av sta­dig nye stu­di­ar av fil­men. James Chand­ler tok for seg den melo­dra­ma­tis­ke dimen­sjo­nen av Griffith sin film og spo­ra den atten­de til Sir Wal­ter Scott; Lin­da Wil­liams ana­ly­ser­te fil­men som ein (under­hald­nings­mes­sig sett) vel­luk­ka kom­bi­na­sjon av tra­di­sjo­nen etter Har­riet Beecher Stowe sin Uncle Tom’s Cabin (1852) og Dixons rasis­tis­ke melo­dra­ma (som av for­fat­ta­ren, sør­stats­pres­ten, var tenkt som eit kor­rek­tiv til nett­opp Stowe sin roman); Susan Court­ney under­søk­te kjønns­as­pek­tet ved fil­men; og Anna Eve­rett stu­der­te fil­men sin resep­sjon mel­lom far­ga film­kri­ti­ka­rar, ber­re for å ha nemnt nokre få av des­se nya­re fors­kings­ar­bei­da (3).

Det høy­rer med til his­to­ria at Griffith laga sitt endå leng­re epos Into­le­ran­ce (1916) dels som eit til­svar til kri­tik­ken frå NAACP og and­re etter Birth of a Nation. Ein into­le­ran­sens his­to­rie er ein inter­es­sant idé, og då sær­leg om ei slik his­to­rie vert tenkt saman med den insti­tu­sjo­nel­le dis­kri­mi­ne­rin­ga si historie. 

Fotnotar

1. Clyde Taylor, «The Re-Birth of the Aest­he­tic in Cine­ma,» Wide Ang­le, 13. 3–4 (1991): 12–30.

2. Scott Sim­mon, The Films of D. W. Griffith, Cam­brid­ge: Cam­brid­ge Uni­ver­sity Press, 1993.

3. James Chand­ler, «The His­to­ri­cal Novel Goes to Hol­ly­wood: Scott, Griffith, and Film Epic Today,» i The Roman­tics and Us: Essays on Lite­ra­tu­re and Cul­tu­re, red. Gene W. Ruoff, New Brunswick, N.J.: Rut­gers Uni­ver­sity Press, 1990, 237–273; Lin­da Wil­liams, Play­ing the Race Card: Melo­dra­mas of Black and Whi­te From Uncle Tom to O. J. Simp­son, Prin­ceton: Prin­ceton Uni­ver­sity Press, 2001; Susan Court­ney, Hol­ly­wood Fan­ta­sies of Misce­gena­tion: Specta­cu­lar Nar­ra­ti­ves of Gen­der and Race, 1903–1967, Prin­ceton: Prin­ceton Uni­ver­sity Press, 2005; og Anna Eve­rett, Retur­ning the Gaze: A Genea­lo­gy of Black Film Cri­ti­cism, 1909–1949, Dur­ham: Duke Uni­ver­sity Press, 2001.

TEMA

Y

tringsf
rihet

47 ARTIKLER FRA VOX PUBLICA

FLERE KILDER - FAKTA - KONTEKST

INGEN KOMMENTARER

KOMMENTÉR

Comments are closed.

til toppen