Dei digitale rammevilkåra, del 2: Fri kultur og kunnskap er råstoffet

Å støype den digitale framtida etter analoge prinsipp kjem aldri til å fungere.

I del 1 av den­ne kro­nik­ken freis­ta eg å gje eit his­to­risk til­bake­blikk på driv­kref­te­ne bak omfor­min­ga frå eit heil­a­na­logt til eit heil­di­gi­talt sam­funn. Her i del 2 skal eg ta føre meg kor­leis sam­fun­net kan til­pas­se seg des­se kref­te­ne for å nå dei høgst­lig­gjan­de måla for eit godt sam­funn.

Kva med avisene, forlaga, CD-platene, musikkindustrien? Overlever dei?

Rupert Mur­d­och driv i des­se dagar med stor­stil­te eks­pe­ri­ment for å sel­je avi­se­ne sine over Inter­nett og som appli­ka­sjo­nar for Apple iPad. Fram til no har beta­lings­mu­rar for å lese aviser og maga­sin vore mis­luk­ka med vel­dig få unn­tak. Årsa­ke­ne er sik­kert man­ge, men ei for­kla­ring kan vere at når folk fyrst har sett seg ned i god­s­to­len for å lese aviser og dei vert bed­ne om å dra fram kreditt­kor­tet for å beta­le, så hop­par dei like gjer­ne til noko anna inter­es­sant. Dess­utan så har folks opp­fat­ning av ver­di for­and­ra seg radi­kalt i sam­band med over­gan­gen frå atom til bits. Folk ser ver­di­en i ei trykt avis, men ikkje i ei elekt­ro­nisk fil.

Plate­bran­sjen opp­le­ver dei same pro­ble­ma. Folk er ikkje len­ger inter­es­ser­te i å kjø­pe CD-pla­ter, og på Inter­nett er alle plate­bu­tik­kar til­nær­ma like. Kopisper­rer er det ingen av dei som kan ha len­ger for­di folk har så mykje musikk at der­som dei skal gje­re musikk med kopisper­rer til­gjen­ge­leg til alle dings­ar dei til kvar tid har, så får dei fort dagar og veker med arbeid. Sjølv om artis­tar ikkje tener nemne­ver­dig på Spo­ti­fy, så er det snart ingen som har råd til ikkje å vere der. Skil­na­den på pirat­ko­pie­ring og Spo­ti­fy nær­mar seg null.

Når det gjeld for­lag, så er det ein tyde­leg trend å hop­pe over for­lags­bran­sjen. For­fat­ta­rar som legg alt fritt ut, tener meir pen­gar på å sel­je filer til ned­las­ting eller «trykt på etterspurnad»-bøker enn dei vil­le hatt ved å gå gjen­nom eit tra­di­sjo­nelt for­lag. Pri­vat­per­son­ar tener godt med pen­gar med å pub­li­se­re såkal­la indie­bø­ker for­di dei treng ber­re å sel­je brøk­de­lar i tal bøker som sjølv­pub­li­se­ran­de for­fat­tar saman­lik­na med å pub­li­se­re via for­lag. Pirat­ko­pie­ring er meir å rek­ne som rekla­me, og så len­ge folk synest noko har ein for­nuf­tig pris, er beta­lings­vil­jen fram­leis sterk nok til at det vert bra sal. I til­legg har det duk­ka opp ei rek­kje nye for­ret­nings­mo­del­lar. Hol­ly­wood tener i dag meir pen­gar på t-skjor­ter og leike­ty enn på film, og News­gra­pe, Groupon, Flattr, Spo­ti­fy, Airbnb og ei rek­kje and­re for­ret­nings­mo­del­lar duk­kar opp som padde­hat­tar.

Samle lokalt –dele ut globalt

Goog­le Books og Euro­pea­na er to gigan­tis­ke inter­na­sjo­na­le digi­ta­li­se­rings­pro­sjekt med om lag 15 mil­lio­nar bøker kvar. I til­legg har me Ama­zon, Bar­nes & Nob­le og Apple iTu­nes. Biblio­teks­di­rek­tø­ren på uni­ver­si­tets­bi­blio­te­ket på Har­vard, Robert Darn­ton, er godt i gang med å san­ke støt­te til å ska­pe ein ame­ri­kansk ver­sjon av Euro­pea­na.

Biblio­te­ka er med and­re ord i full gang med å sam­le lokalt, det vil seie skan­ne sine eig­ne sam­lin­gar, og til­by dei gra­tis til alle som har ei data­ma­skin og til­gang til Inter­nett. Også biblio­tek­bru­ka­ra­ne kan få same lag­nad ved at dei etter­kvart bru­kar biblio­te­ket som ein stad der dei utnyt­tar for­de­la­ne med men­nes­ke­leg sam­ve­re til å ska­pe mate­ria­le som dei deler med ver­da. Serendi­pi­tet er stikk­or­det. Me har alt ifrå segl­for­ei­nin­gar og poli­tis­ke par­ti med akti­ve nett­sta­der, men som­me tider treng folk å møtast and­let til and­let. Å plan­leg­gje kva ein skal opp­da­ge, for så å opp­da­ge det, er ei sjølv­mot­sei­ing. Difor møter ein ikkje opp i den loka­le fiske­for­ei­nin­ga eller lokal­his­to­rie­for­ei­nin­ga om ein ikkje alt har opp­da­ga at ein har des­se inter­es­se­ne.

Lit­te­ra­tur­hu­set i Oslo fun­ge­rer ann­leis. Her har ein reel­le sjan­sar til å opp­da­ge magi­en ved serendi­pi­tet, og Lit­te­ra­tur­hu­set har tyde­leg­vis skjønt noko IKEA-entre­pre­nør Ing­var Kamp­rad skjøn­te heilt ifrå star­ten; mat og drik­ke.

Biblio­tek­ve­se­net sine verdi­kje­der vert snud­de på hovu­det ved å sam­le bøker frå hei­le ver­da til lokalt utlån, til å sam­le lokalt til glo­bal ned­las­ting eller strøy­ming.

Nynorsken sitt potensiale til å vere in

Folke­opp­lys­ning og sær­pre­ga sam­funns­kri­tikk har vore nokre av nynorsk­rørs­la sine vik­ti­gas­te bidrag til sam­fun­net opp gjen­nom tide­ne. Nynorsk­rørs­la gjor­de at både euro­pe­isk intel­lek­tu­elt tanke­gods nåd­de lan­det og at under­klas­sa­ne i utkant­strok fekk sjølv­til­lit i utdan­nings­sys­te­met. Det spe­si­el­le sær­pre­get på sam­funns­kri­tik­ken frå nynorsk­rørs­la kan kan­skje ha noko å gje­re med ein viss dis­tan­se til «mak­ta sine sen­tri­fu­gal­kref­ter» ved å hal­de på dia­lek­ten og ha sitt eige skrift­språk.

Dis­tan­se til sam­fun­net var i alle fall Thor­stein Veblen sitt utgangs­punkt då han i 1919 vart opp­mo­da av den sio­nis­tis­ke rørs­la om å skri­ve noko posi­tivt om jøda­ne sitt krav på Pale­sti­na. Dei fekk eit svar som dei nep­pe had­de rek­na med då han skreiv at han ikkje ynsk­te at jøda­ne skul­le få sitt eige land. Då vil­le nem­leg ver­da gå glipp av dei vik­ti­ge intel­lek­tu­el­le bidra­ga frå jøda­ne som var pre­ga av at dei såg sam­fun­net dei sjøl­ve lev­de i, utan­frå. Eg veit ikkje om den­ne kri­tis­ke dis­tan­sen også kun­ne høve for for­kla­rin­ga på nynorsk­rørs­la sine bidrag, men nynors­ken bur­de ten­kje på om ein kan freis­te å dyr­ke fram både avan­sert vit­skap og folke­opp­lys­ning også i fram­ti­da. Men­nes­ka er vel­dig på jakt etter å styr­kje ein iden­ti­tet dei vil vere, ofte meir enn nokon som helst rasjo­nel­le penge­mo­tiv. Kven veit om nynors­ken kun­ne vor­te noko som repre­sen­te­rer noko sær­merkt og inno­va­tivt? Kva om nynorsk­fol­ket had­de gri­pe sjan­sen med å lage den nynors­ke wiki­pe­dia­en til Noregs størs­te lek­si­kon? At nynorsk­lek­si­ko­net All­kun­ne der­imot har valt å tru­ga Wiki­pe­dia med krav om erstat­ning, kan vise seg å ver­te nynorsk­rørslas størs­te stra­te­gis­ke bom­mert nokon gong.

Overvaking og intellektuell eigedom

Til­hen­gja­rar av fri kul­tur og tra­di­sjo­nell intel­lek­tu­ell eige­dom ser på kvar­and­re gjen­si­dig som mør­ke kref­ter. Den eine prø­ver å byg­gje ned frik­sjon, med­an den and­re prø­ver å ved­li­ke­hal­de insen­tiv for pro­duk­sjon. Beg­ge lei­rar yns­kjer å mak­si­me­re kva­li­tet og meng­da kul­tu­rel­le og vit­skap­le­ge arbeid. Den eine lei­ren yns­kjer å fj erne mest mog­leg over­va­king, med­an den and­re prø­ver å inn­føre glo­bal over­va­king gjen­nom inter­na­sjo­na­le orga­ni­sa­sjo­nar som ACTA. Niall Fer­gu­son har eit inter­es­sant per­spek­tiv, han sei­er at Ves­ten sitt fem hund­re år lan­ge hege­mo­ni er over, og at Kina kan gå for­bi USA når som helst som øko­no­misk, og sei­na­re som mili­tær super­makt. Han for­tel vida­re at det ein­as­te kor­tet me har att i kon­kur­ran­sen «Ves­ten mot res­ten» er demo­kra­ti­et og ytrings­fri­do­men.

ARPANET — ur-inter­nett — i 1973. Norsar er den nors­ke noden (ill: Arpa­net Maps)

At grovt rek­na alle OECD-lan­da no legg opp til total over­va­king, er difor nep­pe det luras­te dei kan gje­re for å ver­je om det­te sis­te kor­tet på han­da. Att­på­til å prø­ve å hind­re den defi­ni­tivt mest effek­ti­ve model­len for kul­tu­rell og vit­ska­pe­leg pro­duk­sjon, å leg­gje press på dei kry­as­te vest­le­ge ver­di­ane som men­neske­ret­tar og ytrings­fri­dom er som å pis­se i buk­sa, trur eg. Å støy­pe den digi­ta­le fram­ti­da etter ana­lo­ge prin­sipp kjem ald­ri til å fun­ge­re, trur eg. Intel­lek­tu­ell eige­dom er for det fyrs­te ikkje eige­dom, og om ein skal nyt­te det­te ordet, så er det pri­vat eige­dom til verne­tida går ut, og offent­leg for all­tid etter­på. Den frie kul­tu­ren og kunn­ska­pen er råstoff et for ny omdrei­ing i sam­funns­mo­to­ren, og for lan­ge drag mel­lom ny fyl­ling av sylin­de­ren fører til at det går for sak­te. Reg­lar og øko­no­mis­ke insen­tiv har to ting fel­les, det vert mykje advo­kat­mat og raudt lim­band av det.

Ronald Coase sa det tref­fan­de då han fann opp teori­en om trans­ak­sjons­kost­na­der: når hind­rin­ga­ne ved å la mark­na­den ord­ne opp er flei­re enn når ein gjer dei same pro­ses­sa­ne innan­for eit føre­tak, så veks føre­taka. Når kost­na­de­ne (til dømes admi­ni­stra­ti­ve) er stør­re innan føre­taka enn i mark­na­den, så mink­ar stor­lei­ken på føre­taka. Verdi­ska­pin­ga i sam­fun­net kan vere upå­ver­ka av orga­ni­sa­sjons­for­me­ne. Å erstat­te mate­ri­ell kapi­ta­lis­me med drau­men om ein intel­lek­tu­ell kapi­ta­lis­me med pro­prie­tæ­re eigen­ska­par er som å tvin­ge ein fisk til å fly­ge, ein skal avle bra len­ge før det let seg gje­re.

Konklusjon

Om to år byr­jar Goog­le og ei rek­kje and­re inves­to­rar å sky­te opp opp­til 90 lågt­sve­van­de satel­lit­tar som vil gje låge pri­sar og nær sagt same far­ten som fib­er­breiband. På om lag same tid får dei fat­ti­gas­te i ver­da sann­syn­leg­vis gra­tis lese­pla­ter med tan­ke på fram­ti­di­ge mark­nads­in­ter­es­ser. Alt vil ver­te påver­ka av over­gan­gen frå atom til bits. Alle insti­tu­sjo­nar, nærings­li­vet, kul­tur­li­vet og vit­ska­pen vil tene på å posi­sjo­ne­re seg ut frå des­se rea­li­te­ta­ne. I mot­stan­den mot den­ne omfor­min­ga av sam­fun­net, er det sis­te ein bør gje­re å kas­te vrak på Ves­ten sine grunn­leg­gjan­de tra­di­sjo­nar som har gjort mil­li­ar­dar av men­nes­ke frå sla­var til frie men­nes­ke. Gløy­mer me his­to­ria, så veit me kor­kje kva me driv med eller kven me er.

Les del 1 av artik­ke­len: Det his­to­ris­ke grunn­la­get.

Artik­ke­len vart først pub­li­sert i Norsk Tidend nr. 1, 2011.

TEMA

F

orsknin
g

26 ARTIKLER FRA VOX PUBLICA

FLERE KILDER - FAKTA - KONTEKST

4 KOMMENTARER

  1. Over­gan­gen til digi­ta­le media er en revo­lu­sjon. Eller tsu­na­mi for å bru­ke en moder­ne ana­lo­gi. Dem­nin­ge­ne kom­mer ikke til å hol­de. Bered­ska­pen må set­tes inn på å mot­vir­ke over­vå­king og and­re til­tak som bun­ner i frykt.

  2. Aslam Rhall Munch says:

    «Til­hen­gja­rar av fri kul­tur og tra­di­sjo­nell intel­lek­tu­ell eige­dom ser på kvar­and­re gjen­si­dig som mør­ke kref­ter».

    Det­te er da ikke en så dia­met­ral mot­set­ning som artik­kel­for­fat­te­ren vil ha det til. Jeg vil da tro det er mulig både å være til­hen­ger av nett­nøy­tra­li­tet og åpen kilde­kode, sam­ti­dig som man ser ver­di­en av å ver­ne om ånds­verks­lo­ve­ne. «Å støy­pe den digi­ta­le fram­ti­da etter ana­lo­ge prin­sipp kjem ald­ri til å fun­ge­re» skri­ver han, men jeg mener også det er synd om ana­lo­ge for­ti­den skal for­vit­res av digi­tal prin­sipp. Bare for­di en tekst kan digi­ta­li­se­res betyr det vel ikke at den bør, eller skal, mis­te sine «pro­prie­tæ­re» egen­ska­per.

    Når det gjel­der selv­pub­li­se­ring, så synes jeg i og for seg ikke at det er onde. Men om pris­ni­vå­et skal være slik som i saken du lin­ker til, alt­så på rundt 1 dol­lar, ja så blir man nødt til å sel­ge 500 000 eksemp­la­rer for i det hele tatt å kun­ne over­le­ve. Men hva med den mar­gi­na­le kva­li­tets­lit­te­ra­tu­ren? Hva med lyri­ke­ren eller aka­de­mi­ke­ren som har et pub­li­kum på rundt 1000? Skal han kjø­re Hol­ly­wood-model­len og liv­nære seg på salg tv-skjor­ter og plast­fi­gu­rer?

  3. Pål Lykkja says:

    Alle ser ver­di­en av å ver­ne ånds­verks­lo­va­ne, ser­leg Lawren­ce Les­sig, man­nen bak Crea­ti­ve Com­mons ser det­te. Crea­ti­ve Com­mons lisen­sa­ne si juri­dis­ke kraft ligg jo nett­opp i at for­fat­ta­ren råder over ver­ket.

    Det som er det sto­re spørs­må­let er leng­da på ånds­verks­lova. The Eco­nomist har i dei sis­te 10–15 åra fore­slått 14 år, med muleg­heit til å for­len­ge yttar­le­ge 14 år. And­re fore­slår 10 år.

    Å støy­pe den digi­ta­le fram­ti­da på prin­sip­per som er utfor­ma for å sik­re dei som byg­gjer opp sto­re fysis­ke lager av papir og vinyl, sik­re at dei får godt­gjordt for fysisk trans­port av papir og vinyl, og sik­ra fysis­ke per­son­ar som sel papir og vinyl ei inn­tekt har vel­dig lite med dagens rea­li­te­tar å gje­re mei­nar eg.

    Du sei­er ein må sel­je 500 000 eksemp­la­rer for å få ei god inn­tekt. For det fyrs­te så er det ytterst få som greid­de å leve av å vere lyri­kar, musi­kar eller for­fat­tar også for fem, ti, fem­ten, tjue år sidan. Om inter­nett gjer det mog­leg eller hind­rar at 0,001 eller 0,0001 pro­sent av alle som går hardt inn for å leve av kuns­ten å luk­kast er uvisst. Det er man­ge som tener meir pen­gar ved å sel­je indie­bø­ker på Ama­zon Kind­le enn dei vil­le gjordt via for­lag til dømes. Uan­sett, dei fær­ras­te vil luk­kast uan­sett. Lyri­ka­rar og sma­le musi­ka­rar er heilt avhen­gi­ge av offent­leg støt­te uan­sett, kven var det som betal­te Ope­ra­en til dømes, var det pri­va­te eller den nors­ke sta­ten?

    Når det gjeld aka­de­mi­ka­rar som pro­du­se­rar lære­bø­ker, så har prak­tisk talt alle full løn betalt av offent­le­ge mid­lar eller forsk­nings­fond uan­sett. Det er ingen­ting i vegen for å gi dei ei godt­gje­ring som vert auka pro­gres­sivt når flei­re uni­ver­si­te­ter eller and­re lære­sta­der nyt­tar den fritt til­gjen­ge­le­ge boka i sine kurs. Det er ber­re å mel­de alle bøker ein nyt­tar, med kor man­ge stu­den­tar som treng boka, og så smø­re skik­ke­leg på.

    Den ana­lo­ge for­ti­da for­vit­rar på grunn av ana­lo­ge prin­sip­per om opp­havs­rett. Film­rul­lar frå 1. verds­kri­gen går til grun­ne i høgt tem­po for­di opp­havs­ret­ten er uav­klart til dømes. Såkal­te «orp­han works», dvs. bøker som ingen veit har opp­havs­ret­ten til på grunn av for­lag som har gått kon­kurs eller folk som har døydd er så kost­bart å avkla­re ret­ta­ne til at det i prak­sis ikkje er nokon som tek på seg å hyre inn opp­havs­retts­eks­per­tar som til tusen­vis av kro­ner i timen til å sen­de brev og aver­te­re etter ret­tig­heits­ha­va­ra­ne i avi­se­ne. Goog­le prøv­de seg på det­te, dei aver­ter­te i lokal­avi­ser og riks­pres­se i nes­ten alle ver­das land. Dei prøv­de å effek­ti­vi­se­re det ved å inn­gå avta­ler som vart for­søkt øyde­lagt av for­fat­tar­or­ga­ni­sa­sjo­na­ne sjøl­ve. Dei fles­te av des­se bøke­ne er det offent­le­ge sin eige­dom. Det offent­le­ge vert snytt med and­re ord for enor­me ver­di­ar, ting som det offent­le­ge eig.

  4. Aslam Rhall Munch says:

    Takk for et godt og vel­fun­dert svar. Vil bare under­stre­ke at jeg ikke er uenig med noe av det du skri­ver, og at jeg nok var pole­misk mest for pole­mik­kens egen skyld.

til toppen