Teknologi og medier: «Vi må redde offentlegheita frå seg sjølv»

Det må vere mogeleg å kultivere folks ytringsenergi på betre måtar enn tilfellet er no! Det trengst ein dugnad for ei betre offentlegheit, og den må gjennomførast av medieverksemder, forskarar og studentar i fellesskap.

Når medie­vi­ta­rar dis­ku­te­rer ny tek­no­lo­gi er det mykje tung kri­tikk og pes­si­mis­me. Eg har sjølv bidratt til den­ne posi­sjo­nen med ei omfat­tan­de lesing av moral­fi­lo­so­fen Hans Jonas sitt mør­ke per­spek­tiv på tek­no­logi­ut­vik­lin­ga i ein essay­føl­je­tong i Vox Pub­li­ca

            Men det går fak­tisk an å ten­kje posi­tivt for medie­vi­ta­rar også. Det går an å for­mu­le­re opti­mis­tis­ke visjo­nar knytt til tek­no­logi­ut­vik­lin­ga innan medi­er og kom­mu­ni­ka­sjon. I det­te inn­leg­get vil eg sup­ple­re pes­si­mis­ten Hans Jonas med opti­mis­ten John Dewey, og vise kor­leis vi kan bru­ke hans måte å ten­kje på for å fik­se den nors­ke offent­leg­hei­ta anno 2020.

John Dewey (1859 — 1952) var ein ame­ri­kansk filo­sof i den prag­ma­tis­ke tra­di­sjo­nen. Han had­de ei opti­mis­tisk hald­ning til blant anna tek­no­logi­ut­vik­ling og peda­go­gikk, og kan enno vere til inspi­ra­sjon for dei som yns­kjer å end­re livs­vil­kå­ra til men­nes­ka på ein vit­skap­leg måte.

Skift retning på ytringsenergien

Folk flest har mykje på hjar­tet, og ytrar seg vil­lig vekk i sosia­le medi­um. All den ener­gi­en som går med til å skri­ve og foto­gra­fe­re på Face­bo­ok, Twit­ter, Insta­gram og Sna­pchat kun­ne i prin­sip­pet bru­kast ann­leis. Kva om bor­ga­ra­ne kun­ne over­ty­dast til å gje­re ein fri­vil­jug inn­sats for å lage sak­leg, rele­vant og sam­funns­kri­tisk jour­na­lis­tikk som medie­ne til og med fekk gratis? 

            No har det rab­la for Lars Nyre, vil ein kun­ne mei­ne. Det er urea­lis­tisk å tru at medie­vi­ta­rar kan bidra til ei slik end­ring! Eg vil no like­vel argu­men­te­re for den­ne posi­sjo­nen. Det er eit visst grunn­lag for opti­mis­me for­di flei­re stu­dent­pro­sjekt dei sis­te åra har vist kor lett det er for unge folk å fore­slå slik kon­struk­tiv endring.

            Vår­en 2019 laga stu­den­tar ved UiB proto­ty­pen Ekko; ein app som gjer ditt nyheits­tips til ein artik­kel i lokal­avi­sa med mini­mal inn­sats. Vår­en 2020 laga stu­den­tar ved Uni­ver­si­te­tet i Stav­an­ger fem proto­ty­par for redak­sjo­nell nyvin­ning. Des­se utvik­lings­pro­sjek­ta gjev eit hint om kva som kun­ne lagast viss ver­ke­leg tun­ge res­sur­sar vart sett inn. 

Offentlegheita har eit problem

Gode gam­le Jür­gen Haber­mas sei­er at offent­leg­hei­ta er eit vars­lings­sys­tem for pro­blem som må behand­last av det poli­tis­ke sys­te­met for­di dei ikkje kan løy­sast and­re sta­der (Betwe­en Facts and Norms 1996: 359–60). Offent­leg­hei­ta kan best skild­rast som eit kom­mu­ni­ka­sjons­nett­verk der poli­tisk infor­ma­sjon vert for­mid­la ved at bor­ga­ra­ne fun­ge­rer som sen­so­rar som fan­gar opp vik­ti­ge for­hold og mel­der frå gjen­nom t.d. sosia­le medi­um, loka­le medi­um, debatt­ar­ran­ge­ment og liknande. 

            Men sosia­le medi­um er er eit dår­leg vars­lings­sys­tem! Tek­no­logi­pes­si­mis­ten Hans Jonas vil­le sagt at dei er uttrykk for eit utstop­pe­leg tek­no­lo­gisk fram­skritt som ikkje tek omsyn til and­re ver­di­ar enn endå meir fram­skritt. Sosia­le medi­um er laga for at vi skal tryk­ke på kna­p­pa­ne og ska­pe akti­vi­tet for dei glo­ba­le medie­ak­tø­r­a­ne, ikkje for at vi skal kom­mu­ni­se­re for­nuf­tig i offentlegheita.

Rett nok har van­le­ge men­nes­ke gode vil­kår for å ytre seg i sosia­le medi­um, men debat­ten er lite sak­leg og lite pre­ga av til­lit. Dei unge ser under­hold­nings­vi­deo­ar på Tik­Tok og YouT­ube i sta­den for å enga­sje­re seg poli­tisk. Dei gam­le krang­lar seg i hel på Face­bo­ok. Hat­prat i fil­ter­bob­ler har for lengst spreidd seg ut av små fora, og bidreg til å svek­ke den offent­le­ge sam­ta­len. Det er dess­utan eit over­dri­ve per­son­fo­kus i sosia­le medium. 

            I ei fersk dok­tor­av­hand­ling hev­dar Ida Ander­sen at sosia­le medi­um er ikkje er laga for å sti­mu­le­re til offent­leg debatt, men til å vise fram påstan­dar og ska­pe reak­sjon. «Debat­ter på Face­bo­ok er domi­nert av selv­hev­del­se og moralsk posi­sjo­ne­ring fram­for kon­struk­tiv argu­men­ta­sjon», sei­er ho i eit inter­vju i Klasse­kam­pen 27. august 2020. Vi er gene­relt blitt dår­le­ga­re til å argu­men­te­re for stand­punk­ta våre, og dår­le­ga­re til å skif­te frå «eg mei­ner» til «vi mei­ner» for­di det­te så sjel­dan vert for­ven­ta av oss i sosia­le medi­um, sei­er Ander­sen. Ho under­byg­ger tan­ken om at det trengst ein dug­nad for ska­pe høga­re kom­pe­tan­se i å dri­ve kon­struk­tiv dis­ku­sjon i den nors­ke offentlegheita.

Problemet kan løysast

Pro­ble­met kan løy­sast der­som medie­vit­ska­pen, infor­ma­sjons­vit­ska­pen og jour­na­lis­tik­ken inn­tek ei posi­tiv sosial­kon­struk­ti­vis­tisk hald­ning og sam­ar­bei­der på tvers. Den­ne hal­din­ga føre­set at men­nes­ka kan byg­ge tek­no­lo­gi­ar uti­frå våre behov og inter­es­ser, og såleis for­me sam­fun­net til det betre for flest moge­leg ved hjelp av gjen­nom­tenk­te prosjekt.

            John Dewey var ein sosial­kon­struk­ti­vist før omgre­pet var opp­fun­ne, og han føre­set at sam­funns­vi­ta­rar kan byg­gje tek­no­lo­gar slik at dei kon­stru­erer gode kon­se­kven­sar for men­nes­ka som tek dei i bruk: “Tech­no­lo­gies should be “sub­ject to con­stant and well-equip­ped obser­va­tion of the con­se­quen­ces they entail when acted upon, and sub­ject to ready and flex­ib­le revi­sion in light of observed con­se­quen­ces” (The Moral Wri­tings of John Dewey 1994: 203). 

            Løy­sin­ga på det dår­le­ge debatt­kli­ma­et har alle­reie blitt anty­da. Lat oss prø­ve å flyt­te den fol­ke­le­ge ytrings­ener­gi­en som fløy­mer gjen­nom sosia­le medi­um over til loka­le medi­um. Ja, til lokal­avi­se­ne i nors­ke byar, byg­der, fjord­ar og fjelldalar. 

            Bor­ga­ren er jo alle­reie tek­nisk kom­pe­tent til å bidra med vel­skriv­ne nyhei­ter. Vi har alle saman pub­li­sert bile­te på Insta­gram og Face­bo­ok, laga og redi­gert video­ar, og for­mu­lert oss spiss­fin­dig med skriv­ne ord. Det bør gå an å flyt­te des­se fer­dig­hei­te­ne over til loka­le medi­um, og bru­ke dei til å utgje­re det vars­lings­sys­te­met Haber­mas defi­ne­rer offent­leg­hei­ta som.

            Bor­ga­ren må vel kun­ne sti­mu­le­rast til å vere eit vars­lings­sys­tem for kva­li­te­ten på sine eig­ne livs­vil­kår også i loka­le medi­er, og ikkje ber­re på inter­na­sjo­nalt eig­de, glo­balt ori­en­ter­te sosia­le medium?

Mobil­ap­pen Tipps vert utvik­la i eit regio­nalt sam­ar­beid leia av fir­ma­et Futu­re Solu­tions saman med avi­se­ne Hal­ling­dø­len, Sunn­hord­land og Horda­land. Appen skal lan­se­rast haus­ten 2020. 

Flytt energien frå sosiale til lokale medium

Der­som ein vil for­bet­re den nors­ke offent­leg­hei­ta er det vik­tig å byr­je i små, loka­le saman­hen­gar, for der er det let­ta­re å kon­stru­ere ein styr­ka posi­sjon for bor­ga­ra­ne, og let­ta­re for bor­ga­ren å føle seg som ein bidrags­ytar. Det er let­ta­re å sør­ge for trans­pa­rent infor­ma­sjons­ut­veks­ling viss tek­no­logi­le­ve­ran­dø­ren er tet­ta­re på og viss du kan opp­søke redak­tø­ren og kla­ge på inn­ret­nin­ga. Dei glo­ba­le sosia­le media som Face­bo­ok og Twit­ter er jo nes­ten full­sten­dig util­gjen­ge­le­ge for inn­spel frå norsk kultur.

  Hvis ein vil prø­ve å byg­ge eit vars­lings­sys­tem for bor­ga­ra­ne på 2020-talet er det gans­ke natur­leg å ta i bruk big data, mobil­te­le­fon og kuns­tig intel­li­gens. Slik tek­no­lo­gi er svært kraft­full, og vil kun­ne få fart på over­gan­gen frå sosia­le til loka­le medi­um. Med dei ret­te verke­mid­la kan slik tek­no­lo­gi under­støt­te loka­le gras­rot­ini­tia­tiv så vel som glo­ba­le sosia­le medium. 

            Kuns­tig intel­li­gens vert alle­reie brukt til å lage auto­ma­ti­ser­te nyhei­ter. Algo­rit­mar lagar infor­ma­ti­ve nyheitsa­ker uti­frå struk­tu­rert infor­ma­sjon om fot­ball­re­sul­tat, kjøp og sal av eige­dom, val­re­sul­tat og and­re for­hold som er enk­le å kvan­ti­fi­se­re. NTB legg ut tusen­vis av nyhei­ter som er skriv­ne på den­ne måten, og utvik­lin­ga mot meir avan­sert auto­ma­ti­se­ring går for fullt. 

            Stu­dent­pro­sjek­tet Ekko som eg nemn­te ovan­for har vor­te vidare­ut­vik­la til mobil­ap­pen Tipps. Det­te er eit regio­nalt utvik­lings­pro­sjekt for lokal­avi­ser der lesaren/borgaren skal kun­ne sen­de inn nyheits­tips til lokal­avi­sa. Kort for­talt skal bru­ka­ren kun­ne ta eit bile­te av ei hen­ding, skri­ve fakta­opp­lys­nin­gar inn i appen, og få auto­ge­ne­rert ein nyheits­sak som dei også kan sjå over før dei sen­der den inn til lokalavisa.

            Den­ne appen viser at det er poten­si­al for å under­støt­te og del­vis auto­ma­ti­se­re ein vik­tig del av bor­ga­rens rol­le, nem­leg det å kun­ne ytre seg raskt og effek­tivt i loka­le medi­um på omlag same vil­kår som opi­nions­leia­rar og etab­ler­te intervjuobjekt.

Tenk positivt!

Det sce­na­rio­et eg skild­rar fram­står tru­leg som gans­ke håre­te, men det er moge­leg å sat­sa i den­ne ret­nin­ga­ne. Tenk posi­tivt! Av og til må ein ten­kje at «det finst ikkje pro­blem, ber­re utfordringar».

            Bor­ga­ren kan lære å ytre seg på ein måte som er meir rele­vant og kon­struk­tiv, og som sti­mu­le­rer til sam­ar­beid og gjen­si­dig til­lit. Sli­ke hald­nin­gar kan sti­mu­le­rast ved hjelp av kuns­tig intel­li­gens bygd inn i Tipps-appen og lokal­avi­sa i fram­ti­da. Med dei ret­te for­tel­jar­tek­nis­ke ram­me­ne og gode inter­ak­sjons­mu­lig­hei­ter kan bor­ga­ra­ne ver­te posi­sjo­nert som akti­ve bidragsytarar. 

            Bor­ga­ra­ne kan få ei ster­ka­re kjens­le av å eksis­te­re sam­ti­dig med and­re i den same situa­sjo­nen, der me deler kon­se­kven­sa­ne av alle val, og sjøl­ve må vere med å ta val. Bor­ga­ra­ne kan opp­le­ve at dei er kom­plek­se men­nes­ke med ster­ke rela­sjo­nar til and­re men­nes­ke, geo­gra­fis­ke sta­der, og vik­ti­ge end­rings­pro­ses­sar på des­se sta­de­ne. Alt det­te kan under­støt­tast med den same tek­no­lo­gi­en som Face­bo­ok bru­kar til å enga­sje­re folk i poli­tisk debatt, dele moro­sa­me katte­vi­deo­ar og sel­je reklame.

            Avan­ser­te tek­no­lo­gis­ke verk­tøy treng ikkje vere kapi­ta­lis­tis­ke, med mål om mak­si­mal vekst og glo­bal mark­nads­rekke­vid­de. Den­ne tek­no­logi­ut­vik­lin­ga kan i prin­sip­pet vere non-pro­fit, dug­nads­ba­sert, og offent­leg subsidiert. 

            Avan­ser­te tek­no­lo­gi­ar for offent­leg dia­log kan vere godt for­ank­ra i nors­ke, regio­na­le og loka­le omgjev­na­der, og vere basert på norsk kul­tur og språk. Dei kan lagast for å prio­ri­te­re kva­li­te­tar som er posi­ti­ve for norsk offent­leg­heit og debatt, slik som det å unn­gå for ster­ke fil­ter­bob­ler og ekko­kam­mer, og dei kan vere utan spo­ring og mani­pu­le­ring av brukaren.

            Frå eit sosial­kon­struk­ti­vis­tisk per­spek­tiv hand­lar det ber­re om men­nes­kas vil­je til fak­tisk å lage tek­no­lo­gi­ar som er gode for oss, og opp­fø­re oss på dei måta­ne som er gode for fel­les­ska­pet. Vans­ke­le­ga­re er det ikkje! 

TEMA

J

ournali
stikk

136 ARTIKLER FRA VOX PUBLICA

FLERE KILDER - FAKTA - KONTEKST

INGEN KOMMENTARER

KOMMENTÉR

Skriv en kommentar

Bidra til god debatt - skriv under fullt navn. Se våre kommentarregler.

til toppen