Essayføljetong 1:9 — Hans Jonas og problemet med moderne teknologi

Media er prega av permanent innovasjon og stadige kontroversar om retninga på utviklinga. Optimistar meiner vi har det betre enn nokon sinne og bør halde stø kurs framover, medan pessimistar meiner vi vert framandgjorte og mistar kontrollen. I dette essayet skal eg undersøke den bekymra haldninga.

Det­te er fyrs­te del i ein essay­føl­je­tong om pro­ble­met med å ska­pe ei ansvar­leg utvik­ling innan moder­ne tek­no­lo­gi. Eg pre­sen­te­rer boka The Impe­ra­ti­ve of Respon­s­i­bi­li­ty. In Search of an Ethics for the Tech­no­lo­gical Age (1984) av moral­fi­lo­so­fen Hans Jonas (1903–1993), og for­kla­rer kvi­for den­ne boka er så vik­tig. Der­et­ter viser eg kor­leis hans tek­no­lo­gi­kri­tikk er rele­vant for medie­ut­vik­lin­ga i sam­ti­da, og pre­sen­te­rer også livs­his­to­ria hans for å ska­pe his­to­risk kontekst.

Hans Jonas var 81 år då «The Impe­ra­ti­ve of Respon­s­i­bi­li­ty» kom ut på engelsk i
Etter eit langt liv i det godes tenes­te kun­ne han til­la­te seg å mora­li­se­re. (Presse­foto).

Essayføljetong i ni delar

Nærlesing av The Imperative of Responsibility (1984)

Hans Jonas er bekym­ra for fram­ti­da, og alle­reie i 1984 gav han ut ei bok om pro­ble­ma med moder­ne tek­no­lo­gi og kor­leis dei ber­re vil vek­se seg ster­ka­re viss vi ikkje gjer noko straks. Eg les­te The Impe­ra­ti­ve of Respon­s­i­bi­li­ty i som­mar, og vart slått av kor rele­vant den­ne kri­tik­ken er for medi­er og kom­mu­ni­ka­sjon også i vår tid.

            I den­ne essay­føl­je­ton­gen vil eg difor under­sø­ke hans fun­da­men­tal­kri­tikk av det moder­ne sam­fun­net. Jonas mei­ner at moder­ne tek­no­lo­gi­ar har gitt oss ein sær­skilt type makt over natu­ren som gjer dei svært far­le­ge for oss sjøl­ve. Han skriv:

            «Moder­ne tek­no­lo­gi, som vert utvik­la med grunn­lag i ei sta­dig dju­pa­re gjen­nom­tren­ging av natu­ren og dri­ven fram­over av mark­nads­kref­ter og poli­tikk, har auka men­nes­kas makt utover alt nokon har høyrt om eller drøymt om før. Det er ei makt over mate­ri­el­le ting, livet på jor­da, og men­nes­ket sjølv, og den veks med akse­le­re­ran­de fart» (s. ix).

            The Impe­ra­ti­ve of Respon­s­i­bi­li­ty er ei stor­felt kri­tisk ana­ly­se av men­nes­kas jakt på tek­no­lo­gisk bet­ring og vidare­ut­vik­ling. Her argu­men­te­rer Jonas for at men­nes­ka må lage alter­na­tiv til dei mest ska­de­le­ge trek­ka ved tek­no­logi­ut­vik­lin­ga, og han pei­kar ut nokon sto­re hin­der for at det­te vil kun­ne skje.

Det teknologiske imperativet

«Ingen stil­ler spørs­mål ved det «tek­no­lo­gis­ke impe­ra­ti­vet», og det let seg ikkje stil­le spørs­mål ved for­di det er antro­po­lo­gisk grunn­leg­gan­de og inte­grert i den men­nes­ke­le­ge til­stan­den. Det treng ingen tal­s­per­son­ar i den vest­le­ge ver­da i det 20. århund­ret for­di begeist­rings­ru­sen har over­teke full­sten­dig. Slik vi opp­fø­rer oss no tek den tek­no­lo­gis­ke driv­kraf­ta hand om seg sjølv på grunn av tryk­ket frå dei nød­ven­dig­hei­te­ne den har skapt, dens besnæ­r­an­de lov­na­der, dei kort­sik­ti­ge beløn­nin­ga­ne for kvart steg som vert tatt, og ikkje minst gjen­nom si sjølv­for­ster­kan­de kop­ling med fram­skrit­tet i vit­ska­pen» (s. 203).

            Kop­lin­ga mel­lom tek­no­lo­gi, vit­skap og men­nes­ke­leg åtferd vert fram­stilt som ei nes­ten ustop­pe­leg kraft for vida­re fram­skritt og vekst, og den­ne utvik­lin­ga er ska­de­leg for natu­ren og der­med også for men­nes­ket sidan vi sjølv er ein del av den. Det tek­no­lo­gis­ke impe­ra­ti­vet treng å ver­te balan­sert med eit impe­ra­tiv om men­nes­ke­leg ansvar; eit prin­sipp om at vi som lever no har ansvar for livs­vil­kå­ra for men­nes­ke og dyr så langt inn­over i fram­ti­da som tek­no­lo­gi­ane våre strek­kjer seg (og det er langt!).

            Jonas pei­kar ut ei rek­kje dilem­ma med den vekst­auto­ma­tik­ken han mei­ner utspe­lar seg i moder­ne tek­no­lo­gi, og hev­dar at utvik­lin­ga må mot­ver­kast meir aktivt i poli­tikk og nærings­liv. Det er vik­tig at bor­ga­ra­ne vert meir med­vit­ne om kva dei bidreg til, og difor må tek­no­logi­ut­vik­lin­ga ver­te meir syn­leg i den offent­le­ge debat­ten. Det har hel­dig­vis vore ei god utvik­ling på det­te områ­det sidan boka kom ut i 1984. And­re for­fat­ta­rar og skri­ben­tar har kjem­pa for same sak som Jonas gjor­de, og folk er meir med­vit­ne om problema.

The Impe­ra­ti­ve of Respon­s­i­bi­li­ty (1984) vart fyrst utgitt på tysk med tit­te­len Das Prin­zip Verantwor­tung (1979). Hans Jonas omset­te den til engelsk sjølv i sam­ar­beid med David Herr.

Ansvarleg teknologiutvikling

Boka har inspi­rert øko­lo­gar, moral­fi­lo­so­far, klima­fors­ka­rar og miljø­ak­ti­vis­tar i flei­re tiår. The Impe­ra­ti­ve of Respon­s­i­bi­li­ty har vor­te ein av dei teo­re­tis­ke grunn­stei­na­ne for miljø­rørs­la saman med øko­so­fi­en frå Arne Næss og Gaia-hypo­te­sen til James Lovelock.

            Tan­ka­ne til Hans Jonas har vore eit vik­tig grunn­lag for den tra­di­sjo­nen som vert kal­la Respon­s­ib­le Rese­arch and Inno­va­tion (RRI). Den­ne er sær­leg knytt til å gje ei fram­tids­an­svar­leg grunn­gje­ving for mål­set­jin­ga­ne til fors­king og utvik­ling i Europa.

            RRI er eit for­søk på «å utvik­le nye for­mer for sty­ring som bed­re kan hånd­te­re moder­ni­te­tens skygge­si­der og pro­ble­mer» sei­er pro­fes­sor i vit­skaps­teori Roger Strand ved UiB i nett­ar­tik­ke­len «Ansvar­lig forsk­ning og inno­va­sjon — et poli­tisk begrep i støpe­skje­en» (2015). Han kal­lar RRI «en pro­sess der sam­funns­ak­tø­rer og inno­va­tø­rer har ansvar for å for­hol­de seg aktivt til hver­and­re og arbei­de for at forsk­nings­re­sul­ta­ter og tek­no­lo­gi blir etisk aksep­tab­le, bære­kraf­ti­ge og øns­ket av samfunnet». 

Det finst spor etter Jonas sin tanke­gang i ei rek­kje etis­ke ana­ly­sar av utford­rin­ga­ne med moder­ne tek­no­lo­gi, ofte utan at det er direk­te sitat. Det­te gjeld til dømes Spie­ker­manns Ethi­cal IT Inno­va­tion (2015), Jasan­offs Ethics of Inven­tion (2016), Bow­les Futu­re Ethics (2018) og Cockel­berghs AI Ethics (2020).

Det problematiske ved moderne medier

Jonas er mest opp­tatt av utford­rin­ga­ne for mil­jø­et, men reson­ne­men­tet hans er i stor grad all­menn­gyl­dig. Då eg les­te boka tenk­te eg hei­le tida at det­te gjeld jo også for medie­bru­ken og medie­sam­fun­net i vår eiga tid. Det­te essay­et er difor ikkje ber­re meint å for­kla­re kva Jonas mei­ner, men er også meint å aktua­li­se­re hans kri­tikk i saman­heng med medieutviklinga.

            Eg gjev ei rek­kje døme på uhel­di­ge, neg­a­ti­ve og ska­de­le­ge trekk ved medie­ne i sam­ti­da, og yns­kjer å skrem­me både meg sjølv og lesa­ren til å ten­kje gjen­nom kor fast­lås­te vi er i dei rådan­de tek­no­lo­gi­ane. Kri­tik­ken er «fun­da­men­tal», og det betyr at at den gjeld hei­le sam­fun­net, og ikkje enkelt­per­son­ar, grup­per eller institusjonar.

            I and­re saman­hen­gar arbei­der eg med posi­ti­ve til­nær­min­gar. Medie­de­sign og inno­va­sjons­pe­da­go­gikk er løy­sings­ori­en­ter­te og kon­struk­ti­ve fag­le­ge til­nær­min­gar som involve­rer kol­le­ga­er og stu­den­tar i tverr­fag­le­ge samarbeid.

            Det er svært vik­tig å arbei­de for ansvar­le­ge medie­løy­sin­gar. Det­te essay­et kan lesast som ein moral­fi­lo­so­fisk bak­tep­pe for det sto­re arbei­det som skal gje­rast i det nye sen­te­ret for fors­kings­dri­ven inno­va­sjon, Media­Fu­tu­res, som vert etab­lert ved Uni­ver­si­te­tet i Ber­gen haus­ten 2020. Jo betre for­stå­ing vi har av fare og risi­ko, jo betre stilt er vi til å gje­re noko med dei.

Eg bruk­te meir tid på «The Impe­ra­ti­ve of Respon­s­i­bi­li­ty» enn alle and­re bøker eg har lese dei sis­te åra. Hans Jonas skriv vel­dig kom­pakt og mei­nings­tett og det var vans­ke­leg å kom­me gjen­nom meir enn 15–20 sider i ei økt. Eg måt­te lese dei vik­ti­gas­te poen­ga flei­re gon­ger for å ver­te trygg på at mi omset­jing til nynorsk vart pre­sis. Foto: Bar­ba­ra Wendelbo.

Om Hans Jonas

Hans Jonas (1903–1993) var ein tysk-jødisk filo­sof som opp­lev­de 2. verds­krig på krop­pen og vart pre­ga av det i si ten­kjing. Jonas røm­te frå det nazis­tis­ke regi­met i Tysk­land og vart sol­dat for dei alli­er­te i Midt-Aus­ten. Han kjem­pa også for Israel i den ara­bisk-isra­els­ke kri­gen i 1948. Erfa­rin­ga­ne frå kri­gen og jøde­ut­ryd­din­ga gav arbei­det hans eit eksis­ten­si­elt alvor, og eit nøk­ternt for ikkje å seie neg­a­tivt syn på menneska.

            På midt­en av 1950-talet emi­grer­te Jonas til New York der han bud­de res­ten av livet. Han vart pro­fes­sor i filo­so­fi ved New School for Soci­al Rese­arch, og arbeid­de med bio­lo­gisk etikk, livs­fi­lo­so­fi og natur­fi­lo­so­fi. Ei anna av hans kjen­te bøker er The Phe­n­ome­non of Life (1966). Sti­pen­diat ved NTNU Sigurd Hver­ven har skri­ve om den­ne boka i artik­ke­len «Hans Jonas og feno­me­net liv» i Filo­so­fisk sup­ple­ment (uda­tert).

            Boka som eg tek for meg; The Impe­ra­ti­ve of Respon­s­i­bi­li­ty (1984), er pre­ga av at Hans Jonas had­de Mar­tin Hei­deg­ger som rett­lei­ar på dok­tor­gra­den sin. Jonas had­de eit kom­pli­sert for­hold til den­ne inn­fly­tel­ses­rike filo­so­fen gjen­nom hei­le sin kar­rie­re, og på 1960-talet tok han eit gene­ral­opp­gjer med Hei­deg­gers nazisme.

            Sam­ti­dig finst det tyde­le­ge ele­ment av Hei­deg­gers teori om moder­ne tek­no­lo­gi i reson­ne­men­ta til Jonas. Der Hei­deg­ger i stor grad er beskri­van­de er Jonas nor­ma­tiv. Han pei­kar ut dei morals­ke impli­ka­sjo­na­ne av at tek­no­lo­gi har fått så enorm kraft i sam­fun­net, og her ligg det ein spen­nan­de dia­log med Hei­deg­gers filosofi.

            Det har vor­te skri­ve ein del om Hans Jonas på norsk. Alfred Fidje­støl utgav i 2004 boka Hans Jonas. Ein intro­duk­sjon på Uni­ver­si­tets­for­la­get, men den er diver­re utselt frå for­la­get. Klasse­kam­pen gjor­de eit inter­vju Fidje­støl med tit­te­len «Etikk for en ny tid» då boka kom ut. Utover det­te har eg fun­ne to kor­te peda­go­gis­ke fram­stil­lin­gar som er verdt å lese; Hein Ber­dine­sen (2017) «Hans Jonas og ansva­ret for frem­ti­den» på nett­sta­den Klima­ak­sjo­nen og Mor­ten Fast­vold (uda­tert) «Ansvars­etikk» på nett­sta­den Filo­so­fi i sko­len. Engelsk Wiki­pe­dia har eit grun­dig og lese­ver­dig opp­slag om Hans Jonas.

Omsetjinga

Eg har omsett alle sita­ta til nynorsk. Hans Jonas skriv godt, og han for­mu­le­rer tan­kar med eit slikt alvor at eg får frys­nin­gar på ryg­gen. Han bru­kar slå­an­de meta­fo­rar, har slag­fer­di­ge poeng og fører inn­sikts­ful­le reson­ne­ment. Men sam­ti­dig er det ingen tvil om at han skriv vans­ke­leg. Han skriv til eit fag­fi­lo­so­fisk og aka­de­misk pub­li­kum og smyk­kar seg med grun­di­ge drøf­tin­gar av alt frå dyds­etik­ken til filo­so­fen Imma­nu­el Kant til marx­is­tisk uto­pisk teori frå Ernst Bloch.

            Jonas skriv reson­ne­ment på man­ge titals sider som går så djupt inn i det filo­so­fis­ke grunn­la­get for fram­tids­etik­ken at det nes­ten vert ule­se­leg. Han har sjølv omsett sin tysk til eit engelsk, og det­te gjer ikkje saka betre. Det er inn­skot­ne set­nin­gar i dei inn­skot­ne set­nin­ga­ne, liksom.

            Difor har eg utført ei seman­tisk omset­jing. Eg har lagt stør­re vekt på kva som er poen­get med set­nin­ga enn å omset­je den nøy­ak­tig med dei nors­ke orda som vil­le til­sva­ra dei engels­ke, eller med til­sva­ran­de set­ning­sopp­byg­nad. Nynorsk er eit aktivt språk, og eg har i man­ge til­fel­le «akti­vert» Hans Jonas sine setningar.

Neste del

Det­te er ein essay-føl­je­tong i ni delar. Nes­te del hei­ter «Fram­ti­da er vik­ti­ga­re enn notida». Her pre­sen­te­rer eg det aller vik­ti­gas­te morals­ke poen­get til Hans Jonas. For­di moder­ne tek­no­lo­gi har gitt men­nes­ka så stor makt over natu­ren har vi også eit stort ansvar for at livet kla­rar seg i fram­ti­da. Vi må dyr­ke ei ansvars­kjens­le paral­lell til den for­eld­re har til sitt nyfød­te barn, men ansva­ret må dreie seg om å skjøt­te mil­jø­et, tek­no­logi­ut­vik­lin­ga og men­nes­kas vilkår.

TEMA

M

edier

99 ARTIKLER FRA VOX PUBLICA

FLERE KILDER - FAKTA - KONTEKST

INGEN KOMMENTARER

KOMMENTÉR

Skriv en kommentar

Bidra til god debatt - skriv under fullt navn. Se våre kommentarregler.

til toppen