Vår vesle store minoritet

Polakkar er den klart største innvandrargruppa i Noreg, større enn nummer to og tre, svenskar og litauarar, til saman. Ny studie viser korleis polakkane har blitt framstilt i norsk allmennkringkasting.

Polak­kar utgjør i dag om lag 2 pro­sent av det tota­le inn­byg­gjar­ta­let i Noreg. Grup­pa er den klart størs­te inn­vand­rer­grup­pa, med 98212 regist­rer­te av Sta­tis­tisk sen­tral­byrå ved inn­gan­gen til 2018. Flei­re pols­ke fors­ka­rar tek til orde for at det i til­legg til det­te kan vere snakk om 50000 til 60000 ure­gist­rer­te polak­kar i Noreg.

Med god assi­stan­se både frå NRK og kol­le­gaar ved fors­kings­pro­sjek­tet SCANPUB (The Immi­gra­tion Issue in Scan­di­na­vi­an Pub­lic Sphe­res 1970–2016), lever­te eg i juni mas­ter­opp­gå­va «Por­tray­ing a Major Minority in Tele­vised Pub­lic Ser­vice Broad­cas­ting: Por­trayal of Polish Immi­grants in the Nor­we­gi­an Broad­cas­ting Cor­po­ra­tion», der eg har under­søkt kor­leis dek­nin­ga av polak­kar i NRK sitt TV-til­bod har utvik­la seg frå 1970 til 2008. Nokre hovud­punkt:

  • Dek­nin­ga av polak­kar har jamt over vore låg saman­lik­na med and­re vest­le­ge nasjo­na­li­te­tar, men har auka dras­tisk etter at Polen vart del av EU/EØS sin frie arbeids­mark­nad i 2004.
  • 74 pro­sent av det ana­ly­ser­te mate­ria­let er i hovud­sak sym­pa­tisk i si fram­stil­ling av polak­kar.
  • Fram­stil­lin­ga av pols­ke inn­vandra­rar i NRK har end­ra seg mykje dei sis­te 50 åra, frå til­nær­ma ute­luk­ka sym­pa­tisk på 70-talet opp mot 45 pro­sent usym­pa­tisk kring tusen­års­skif­tet, før det gjekk til­ba­ke til 82 pro­sent sym­pa­tis­ke fram­stil­lin­gar i fire­års­pe­rioden etter 2004.
  • Det kan sjå ut til å vere ein saman­heng mel­lom polak­ka­ne sin utvand­rings­grunn og tema­tikka­ne og fram­stil­lin­ga­ne i NRK si dek­ning.

Stor gruppe, låg dekning

Figu­ren under viser for­de­lin­ga mel­lom nem­nin­ga av uli­ke nasjo­na­li­te­tar i NRK sin inter­ne pro­gram­data­base SIFT. SIFT er i stor grad kom­plett fram til og med 2009, og 2008 er difor slutt­året for unde­sø­kin­ga. Masse­inn­vand­rin­ga frå Polen star­ta ikkje før EU-eks­pan­sjo­nen i 2004. Des­se tala bør òg sjå­ast i saman­heng med inn­byg­gjar­ta­let av dei uli­ke grup­pe­ne i Noreg.

Figur 1: Enk­le søk i NRK sin inter­ne pro­gram­data­base SIFT viser sto­re skil­jer i nem­nin­ga av nasjo­nar og nasjo­na­li­te­tar i inn­sla­ga som har fått sende­tid i NRK.

Frå den­ne figu­ren kan ein gje­re ei rek­ke obser­va­sjo­nar. Til trass for at pro­gram­data­ba­sen ikkje dek­ker alle pro­gram og inn­slag, kan ein anta at nivåa, rela­tivt sett grun­na dei høga tala, i stor grad stem­mer. Det­te fun­ge­rer godt som eit første­inn­trykk og som indi­ka­tor for kvi­for det­te feno­me­net er verd å under­sø­ke. Til trass for sin rela­tivt geo­gra­fis­ke nær­leik er talet for Polen lågt saman­lik­na med and­re vest­le­ge land slik som Sve­ri­ge, Dan­mark, Tysk­land og Frank­ri­ke. Ein kan lese ei stor auke i dek­nin­ga av Tysk­land til­knytt Ber­lin­mu­rens fall. Ein kan i til­legg til det­te sjå ein gene­rell auke i antal inn­slag, som nok kan grunn­gjevast med aukin­ga i pro­gram­til­bod, opp­ret­tin­ga av flei­re TV-kana­lar og betra inter­ne ruti­nar for arki­ve­ring.

NRK sitt arkiv – ei rikhaldig kjelde for statistisk analyse

Mate­ria­let (331 inter­ne pro­gram­skild­rin­gar som opp­fyl­ler spe­si­fik­ke kri­te­ri­um) er gjen­nom­gått med fokus på den over­hen­gan­de tema­tik­ken i skild­rin­ga, samt fram­stil­lin­ga av polak­ken i skild­rin­ga i rela­sjon til tema­tik­ken. Sist­nemn­de kan delast inn i 3 hovud­grup­per: helt, trus­sel og offer – kate­go­ri­ar som i stor grad blir nyt­ta i inter­na­sjo­nal fors­king på vink­ling av sosia­le grup­per i media. I til­legg til den­ne gjen­nom­gan­gen, er eitt tids­rik­tig pro­gram per tiår gått etter i sau­ma­ne i eit for­søk på å bely­se fun­na.

Figur 2: 331 inter­ne pro­gram­skild­rin­gar er nyt­ta. Sjølv om talet på einin­gar er lågt tid­leg i peri­oden, kan ein sjå at NRK si dek­ning gans­ke jamt føl­gjer talet polsk­fød­de inn­byg­gja­rar i Noreg.

Framstillinga kan henge saman med polakkane sin grunn til utvandring

I ein fors­kings­ar­tik­kel frå 2014 pre­sen­te­rer Jonas Hor­gen Fri­berg og Anne Gol­den den moder­ne his­to­ria om polsk inn­vand­ring til Noreg som opp­delt i tre dis­tink­te fasar, bestemt etter utvand­rings­grunn. Førs­te fase var flukt grun­na sivil uro i Polen (1980–1989), and­re fase, utvand­ring grun­na sesong­ar­beid i Euro­pa (1989–2003) og tred­je fase, styrt av arbeids­inn­vand­ring (2004–d.d.). Des­se fell omtrent­leg saman med tiåra i mi under­sø­king, og det er difor hen­sikts­mes­sig å sjå fun­na i lys av des­se.

Figur 3: Hovud­te­ma­tikk i program/innslag.

Dei fire høgast repre­sen­ter­te kate­go­ri­ane er «arbeid», «kri­mi­na­li­tet», «ankomst og retur av lov­le­ge inn­vandra­rar» samt «kul­tur, kunst og under­hald­ning». Det førs­te tiåret, 1970-talet, var før Fri­berg og Gol­den byr­jar å beskri­ve sine inn­vand­rings­fa­sar. I den­ne peri­oden var det sen­tralt med dek­nin­ga av pols­ke kunst­na­rar og kul­tur­skik­kel­sar i Noreg. Flukt frå Polen var sen­tralt på 1980-talet, i Fri­berg og Gol­den sin førs­te fase. På 1990-talet, i Fri­berg og Gol­den sin and­re fase, var kri­mi­na­li­tet det høgast repre­sen­ter­te tema­et. I det sis­te tiåret, 2000-talet, har saker til­knytt arbeid utgjort hovud­meng­da.

Figur 4: Hovud­fram­stil­ling av polakk(ane) i program/innslag.

Den tota­le fram­stil­lin­ga av polak­kar har his­to­risk ei over­vekt av sym­pa­tis­ke fram­stil­lin­gar, alt­så helt og offer-fram­stil­lin­gar. 74 pro­sent av inn­sla­ga er i hovud­sak sym­pa­tis­ke, dei res­te­ran­de 26 pro­sent er trus­sel-fram­stil­lin­gar. For­de­lin­ga har variert over tid, frå til­nær­ma ikkje-eksis­te­ran­de trus­sel- og offer-fram­stil­lin­gar på 70-talet, så aukan­de usym­pa­tis­ke fram­stil­lin­gar på 90-talet og byr­jin­ga av 2000-talet. I sis­te halv­del av 2000-talet beve­ger for­de­lin­ga seg i etter­kant av EU-utvi­din­ga i 2004 til­ba­ke mot nivåa på 80-talet.

Polakken som: Kunstnar, flyktning, trussel, arbeidar

Ana­ly­sa­ne av mate­ria­let visar at fram­stil­lin­ga og foku­set i inn­slag om polak­kar i stor grad har end­ra seg over tid.

1970-åra var i stor grad pre­ga av fram­stil­lin­gar av polak­kar som kul­tu­rel­le vid­un­der­barn, kunst­na­rar og even­tyr­lyst­ne. Polak­ka­ne vart fram­stilt som ekso­tis­ke, nes­ten på gren­sa til det sub­li­me. Det­te er særs tyde­leg i eit av dei førs­te leng­re inter­vjua med ein polsk inn­vand­rar i norsk TV, nem­leg på Lør­dags­kveld med Erik Bye i desem­ber 1973. Det er kunst­stu­den­ten Andrzej Dzi­ubek, sei­na­re kjend som multi­kunst­nar og voka­list i rocke­ban­det De Press, And­rej Nebb.

Foto frå NRK-pro­gram­met «Det­te er vårt Mal­lor­ca» fra 1991. (Foto: Skjerm­bil­de frå tv.nrk.no).

Nasjo­nal uro og opp­rør i Polen mot slut­ten av 1970-talet kul­mi­ner­te i kunn­gjø­rin­ga av nasjo­nal unn­taks­til­stand i desem­ber 1981. Det­te mar­ker­te byr­jin­ga på eit tiår sterkt pre­ga av offer-fram­stil­lin­gar med fokus på dei tyng­re tide­ne, flykt­nin­ga­ne og von­de for­tel­jin­gar frå Polen. Det­te bidrog til å gje­re fram­stil­lin­ga av polak­kar meir «jord­nær». Eit døme på ei slik fram­stil­ling kan ein sjå i Lør­dags­re­dak­sjo­nen 12. desem­ber 1981, ein dag før erklæ­rin­ga av mili­tær unn­taks­til­stand som føl­gje av fag­for­ei­nin­ga Soli­da­ri­tet sin mot­stand mot kom­mu­nist­re­gi­met.

Der tiåret før foku­ser­te på den vans­ke­le­ge situa­sjo­nen i Polen, ser ein på 1990-talet ei drei­ing i fokus mot vans­ke­le­ge situa­sjo­nar blant polak­kar og i møte med lokal­sam­funn i Noreg, speg­la i aukin­ga av trus­sel­fram­stil­lin­gar. Saka­ne om polak­kar hand­lar om polak­ka­ne som trus­sel mot offent­leg orden, men sam­stun­des òg som kul­tu­relt inspi­rer­an­de og gode arbei­da­rar. Det­te kan til dømes sjå­ast i doku­men­ta­ren Det­te er vårt Mal­lor­ca frå 1991.

Gruppe­foto med pols­ke arbei­da­rar frå NRK Brenn­punkt-pro­gram­met «Stolt, polsk og fat­tig», 2006. (Foto: Skjerm­bil­de frå tv.nrk.no)

2000-talet lik­nar mykje på 1990-talet fram til 2004. 2004 mar­ke­rer eit skil­je, der dei påføl­gjan­de fire åra har ei enorm merk­semd om sosi­al dum­ping og vans­ke­le­ge kår, mens ein er mind­re opp­te­ken av trus­sel­fram­stil­lin­gar. Ein kan òg sjå ein gene­rell auke i fram­stil­lin­ga av polak­kar som gode arbei­da­rar. Åra etter 2004 er pre­ga av at ret­ta­ne til polak­kar i Noreg må for­sva­rast, og at utan­landsk arbeids­kraft er naud­synt grun­na gode øko­no­mis­ke tider i Noreg. Ei tids­ty­pisk fram­stil­ling finn ein i Brenn­punkt-doku­men­ta­ren Stolt, polsk og fat­tig.

Den mest sen­tra­le trus­sel­fram­stil­lin­ga er polak­kar som trus­sel mot offent­leg orden. Det­te er typisk saker som drei­er seg om smug­ling og anna kri­mi­na­li­tet. Det er hen­sikts­mes­sig å sjå det­te i saman­heng med EU-utvi­din­ga og Fri­berg og Gol­den sin tred­je fase, ein fase pre­ga av arbeid som hovud­år­sak til inn­vand­ring.

Tema: Forskar på skandinavisk innvandringsdebatt

Artik­ke­len er basert på for­fat­ta­rens mas­ter­opp­gå­ve «Por­tray­ing a Major Minority in Tele­vised Pub­lic Ser­vice Broad­cas­ting: Por­trayal of Polish Immi­grants in the Nor­we­gi­an Broad­cas­ting Cor­po­ra­tion» (2018).

Opp­gå­va er del av fors­kings­pro­sjek­tet «SCANPUB – The Immi­gra­tion Issue in Scan­di­na­vi­an Pub­lic Sphe­res 1970–2015». Pro­sjek­tet vert leia frå Uni­ver­si­te­tet i Ber­gen av pro­fes­sor Jostein Grips­rud.

Flei­re artik­lar frå SCANPUB:

TEMA

M

inorite
t

14 ARTIKLER FRA VOX PUBLICA

FLERE KILDER - FAKTA - KONTEKST

INGEN KOMMENTARER

KOMMENTÉR

Skriv en kommentar

Bidra til god debatt - skriv under fullt navn. Se våre kommentarregler.

Abonner på kommentarer
til toppen