Flyktningstraum og godheitstyranni

Metaforar er både forståingsskapande og viktige retoriske verkemiddel i innvandringsdebatten i Noreg i dag.

Inn­vand­rings­de­bat­ten i Noreg er full av inter­es­san­te uttrykk som dei i over­skrif­ta. Det kan kan­skje vere mog­leg å avfeie slik språk­bruk som «ber­re prat», men eg vil ta til orde for at sli­ke meta­fo­ris­ke uttrykk spe­ler vik­ti­ge rol­ler i inn­vand­rings­de­bat­ten og kan vere med på å for­me bestem­te for­stå­in­gar av uli­ke feno­men knytt til inn­vand­ring.

I and­re halv­del av 2015 var nyheits­bi­le­tet pre­ga av flykt­nings­i­tua­sjo­nen i Midtaus­ten og Euro­pa. Ein kun­ne lese om men­nes­ke som flyk­ta frå heim­lan­da sine til Euro­pa og om kor­leis dei blei mot­tek­ne i uli­ke land. Flykt­nings­i­tua­sjo­nen set­te òg fart på inn­vand­rings­de­bat­ten i Noreg, og flei­re meir eller mind­re kjen­te per­son­ar ytra seg i uli­ke medi­um om kor­leis situa­sjo­nen bur­de hand­te­rast.

Den­ne offent­le­ge debat­ten var utgangs­punk­tet for ana­lyse­ma­te­ria­let i mas­ter­opp­gå­va mi i nor­disk språk­vit­skap. Eg val­de ut ti for­skjel­li­ge teks­tar skriv­ne av ti poli­tis­ke aktø­r­ar i Noreg. Teks­ta­ne var debatt­inn­legg og kro­nik­kar og i dei blei det argu­men­tert for anten ein restrik­tiv eller ein meir libe­ral inn­vand­rings­po­li­tikk i Noreg. Eg ønsk­te å fin­ne ut kva for ei rol­le uli­ke meta­fo­ris­ke uttrykk spel­te i den­ne argu­men­ta­sjo­nen, meir spe­si­fikt kor­leis meta­fo­rar blei brukt til å ska­pe legi­ti­mi­tet for restrik­tiv eller libe­ral inn­vand­rings­po­li­tikk.

Kognitiv metaforteori

Vi bru­ker ofte ter­men meta­for for å for­kla­re at eit ord eller uttrykk blir brukt i over­ført tyding. Innan­for den kog­ni­ti­ve meta­fo­r­teori­en mei­ner ein at det­te skif­tet frå bok­sta­ve­leg til over­ført tyding skjer på det kog­ni­ti­ve nivå­et – ein bru­ker meta­fo­rar når ein snak­kar for­di ein bru­ker meta­fo­rar når ein ten­ker (Kövec­ses, 2010, s. 4). Meta­fo­ra­ne er verk­tøy ein tar i bruk for å for­stå abs­trak­te omgrep, og språk­bru­ken vår er full av meta­fo­rar.

Fors­kar på skan­di­na­visk inn­vand­rings­de­batt
Artik­ke­len er basert på for­fat­ta­rens mas­ter­opp­gå­ve «Den ende­lø­se strøm­men» Ein kri­tisk ana­ly­se av meta­fo­rar i ein poli­tisk dis­kurs om inn­vand­ring (2018).

Opp­gå­va er del av fors­kings­pro­sjek­tet «SCANPUB – The Immi­gra­tion Issue in Scan­di­na­vi­an Pub­lic Sphe­res 1970–2015». Pro­sjek­tet vert leia frå Uni­ver­si­te­tet i Ber­gen av pro­fes­sor Jostein Grips­rud.

Les og: Den demo­kra­tis­ke hija­ben?
Vår ves­le sto­re mino­ri­tet

I meta­fo­ren har ein to uli­ke omgreps­do­me­ne, som kan for­kla­rast som kog­ni­ti­ve «lager» av kunn­skap om eit omgrep, og ein bru­ker det eine, kjel­de­do­me­net, for å for­stå det and­re, mål­do­me­net. Om eg sei­er at eg «ser poen­get ditt» eller at det «dem­rar for meg» bru­ker eg kunn­skap eg har om syns­san­sen for å uttryk­ke at eg for­står deg. Dei to meta­fo­ris­ke uttryk­ka kan der­med sjå­ast som språk­le­ge rea­li­se­rin­gar av omgreps­meta­fo­ren å for­stå som å sjå (ein bru­ker kapi­tel – sto­re bok­sta­var, men med høgd som små – for å vise at ein refe­re­rer til kog­ni­ti­ve stor­lei­kar og spe­si­fik­ke språk­le­ge ord).

Sidan utgi­vin­ga av Meta­p­hors We Live By (Lakoff og John­son, 1980), som kan rek­nast som start­sko­tet for den kog­ni­ti­ve meta­fo­r­teori­en, har flei­re fors­ka­rar hatt ei meir kri­tisk til­nær­ming til meta­fo­rar. Man­ge aner­kjen­ner at meta­fo­rar er både eit kog­ni­tivt og eit språk­leg feno­men, men hev­dar òg at meta­fo­ra­ne kan ha flei­re funk­sjo­nar enn ber­re å ska­pe for­stå­ing av uli­ke mål­do­me­ne. Til dømes kan meta­fo­rar vere eit vik­tig verk­tøy om ein øns­ker å over­tyde nokon, dei kan fram­stil­le uli­ke feno­men på bestem­te måtar, og sær­leg sen­tralt for meg: Dei kan vere med i arbei­det med å ska­pe legi­ti­mi­tet for ei bestemt poli­tisk line, eller even­tu­elt bidra til å ska­de legi­ti­mi­te­ten til ei anna poli­tisk line (Char­te­ris-Black, 2005, s. 17).

Kva rolle speler metaforane i debatten?

Eit av dei vik­ti­gas­te fun­na i opp­gå­va mi var at majo­ri­te­ten av meta­fo­ra­ne som hand­lar om inn­vand­ring eller inn­vandra­rar, er med på å fram­stil­le des­se stor­lei­ka­ne på ein neg­a­tiv måte (Bre­dahl, 2018, s. 104). Det fanst éin omgreps­meta­for som stod i kon­trast til den­ne for­stå­in­ga (inn­vandra­rar som nabo­ar), men i all hovud­sak blei inn­vand­ring opp­fat­ta som noko skrem­man­de og tru­an­de ein må kon­trol­le­re for å hind­re øyde­leg­gan­de sce­na­rio i fram­ti­da. I til­legg blei inn­vandra­rar ofte opp­fat­ta som uli­ke «ting» eller sub­stan­sar i sta­den for men­nes­ke, og i den grad dei blei opp­fat­ta som men­nes­ke, blei dei ofte for­stått som ei homo­gen grup­pe i sta­den for uni­ke indi­vid.

Ein stor del av omgreps­meta­fo­ra­ne er med på å for­me eit neg­a­tivt bile­te av inn­vand­ring og inn­vandra­rar

Den mest domi­ne­ran­de omgreps­meta­fo­ren som hand­la om inn­vand­ring var inn­vand­ring som vatn i rørs­le, der inn­vand­ring som feno­men eller ei stor grup­pe inn­vandra­rar blei opp­fat­ta som vatn i sta­den for men­nes­ke. Uttrykk som til­strøm­ming, flykt­ning­bøl­ge, strøm­men fra Afri­ka og strøm­men av asy­lan­ter er døme på meta­fo­ris­ke uttrykk innan­for den­ne omgreps­meta­fo­ren. I meta­fo­ren blir kunn­skap vi har om vatn i rørs­le pro­ji­sert over på inn­vand­ring, noko som kan påver­ke for­stå­in­ga vår av inn­vand­ring til Noreg og Euro­pa. For­stå­in­ga ein sit igjen med, kan fort bli uhel­dig – vi har til dømes erfa­rin­gar med at vatn i rørs­le, som bøl­gjer eller flau­mar, kan vere vans­ke­leg å kon­trol­le­re og kan føre til mate­ri­el­le øyde­leg­gin­gar, og i ver­ste fall men­nes­ke­le­ge tap. Når den­ne kunn­ska­pen om kjel­de­do­me­net blir pro­ji­sert over på mål­do­me­net inn­vand­ring, kan det bidra til ei for­stå­ing av inn­vand­ring som noko skrem­man­de som kan føre til øyde­leg­gin­gar i det nors­ke sam­fun­net.

I mate­ria­let var det ofte abs­trak­te stor­lei­kar, for­stått som meir kon­kre­te objekt, som kun­ne bli utsett for øyde­leg­gin­gar, som i den­ne set­nin­ga: «Uten ade­kvat inn­sats fra regje­rin­gen risi­ke­rer vi at de økte ankoms­te­ne vil slå som en vold­som bøl­ge gjen­nom asyl­sys­te­met i lang tid fram­over.» (Steen, 2015, s. 41). Eg vil hev­de den­ne meta­fo­ren i stør­re grad kan bidra til å ska­pe legi­ti­mi­tet for ein restrik­tiv enn ein libe­ral inn­vand­rings­po­li­tikk, for i den grad ein kan kon­trol­le­re inn­vand­rin­ga for å for­sø­ke å hind­re uli­ke øyde­leg­gin­gar, bør ein gje­re det.

Eit anna inter­es­sant funn gjeld meta­fo­ra­ne om inn­vand­rings­po­li­tikk. Det fanst nokre få døme på at dei poli­tis­ke aktø­r­a­ne bruk­te meta­fo­rar for å for­sø­ke å ska­pe legi­ti­mi­tet for den inn­vand­rings­po­li­tik­ken dei sjølv var til­hen­ga­rar av. Like­vel blei dei meta­fo­ris­ke uttryk­ka om inn­vand­rings­po­li­tikk i all hovud­sak brukt til å for­sø­ke å ska­de legi­ti­mi­te­ten til inn­vand­rings­po­li­tikk som aktø­r­a­ne ikkje var eini­ge i. Eit døme på det­te er omgreps­meta­fo­ren poli­tikk som kon­kur­ran­se, der inn­vand­rings­po­li­tikk er for­stått som uli­ke kon­kur­ran­sar, og poli­ti­ka­rar som del­ta­ka­rar i kon­kur­ran­sa­ne. Del­ta­kin­ga tar tid og merk­semd vekk frå å føre ein god inn­vand­rings­po­li­tikk og blir der­for opp­fat­ta neg­a­tivt av dei uli­ke for­fat­ta­ra­ne. Vi kan sjå to uli­ke døme:

Uten å ofre de lang­sik­ti­ge kon­se­kven­se­ne en tan­ke, kap­pes poli­ti­ke­re om å vise sine blø­den­de hjer­ter og morals­ke for­tref­fe­lig­het som i prak­sis betyr åpne gren­ser (Amund­sen, 2015, s. 6).

Den vik­tigs­te årsa­ken er nok sna­re­re at det er poli­ti­ker­ne selv som har redu­sert norsk asyl­de­batt til å være en streng­hets­kon­kur­ran­se (Valen, 2015, s. 46).

I des­se set­nin­ga­ne kan vi sjå to språk­le­ge rea­li­se­rin­gar av poli­tikk som kon­kur­ran­se, og det er høve­s­vis ein libe­ral og ein restrik­tiv inn­vand­rings­po­li­tikk som blir utsett for kri­tikk ved hjelp av dei meta­fo­ris­ke uttryk­ka: Dei libe­ra­le poli­ti­ka­ra­ne kap­past om å vere godast, med­an dei restrik­ti­ve kon­kur­re­rer om å vere stren­gast.

Avsluttande tankar

Her har eg ber­re vist to omgreps­meta­fo­rar frå mate­ria­let, men dei to heng tett saman med res­ten av fun­na i opp­gå­va. Ein stor del av omgreps­meta­fo­ra­ne er med på å for­me eit neg­a­tivt bile­te av inn­vand­ring og inn­vandra­rar. Sidan eg arbeid­de med eit rela­tivt lite mate­ria­le i opp­gå­va mi, er det vans­ke­leg for meg å seie noko om kor kon­ven­sjo­nel­le og utbreid­de dei meta­fo­ris­ke uttryk­ka er i språ­ket. Men det kan sjå­ast som uhel­dig om uli­ke neg­a­ti­ve for­stå­in­gar av inn­vand­ring og inn­vandra­rar får stor plass i poli­tisk dis­kurs om inn­vand­ring eller i språ­ket gene­relt. Sam­stun­des er det mog­leg at nokon av meta­fo­ra­ne, til dømes språk­le­ge rea­li­se­rin­gar av inn­vand­ring som vatn i rørs­le, er i så gjen­nom­gri­pan­de bruk i språ­ket at det er vans­ke­leg å utford­re dei.

I til­legg er meta­fo­ra­ne vik­ti­ge i arbei­det med å ska­de legi­ti­mi­te­ten til inn­vand­rings­po­li­tikk den aktu­el­le poli­tis­ke aktø­ren ikkje er til­hen­gar av. Dei poli­tis­ke aktø­r­a­ne bru­ker mykje plass på å kri­ti­se­re inn­vand­rings­po­li­tikk, og meta­fo­ra­ne er eit vik­tig verk­tøy i det­te arbei­det. I fram­ti­da vil det vere inter­es­sant å ta utgangs­punkt i and­re poli­tis­ke saker og sjå om ein kan fin­ne lik­nan­de tenden­sar der, eller om inn­vand­rings­saka skil seg ut på det­te områ­det.

Det vil­le òg vore av stor inter­es­se, ikkje ber­re for språk­vit­ska­pen, å under­sø­ke eit stør­re tekst­ma­te­ria­le og omfan­get av uli­ke omgreps­meta­fo­rar, sær­leg dei som er med på å for­me neg­a­ti­ve bile­te av uli­ke stor­lei­kar innan­for inn­vand­rings­do­me­net. Kor kon­ven­sjo­nel­le er eigent­leg des­se meta­fo­ra­ne i norsk språk og tan­ke i dag?

Litteratur

  • Amund­sen, P-W. (2015, 11. sep­tem­ber). Hode­løs inn­vand­rings­nai­vi­tet. Nord­lys, s. 6, del 2.
  • Bre­dahl, A. (2018). «Den ende­lø­se strøm­men». Ein kri­tisk ana­ly­se av meta­fo­rar i ein poli­tisk dis­kurs om inn­vand­ring (Mas­ter­opp­gå­ve). Uni­ver­si­te­tet i Ber­gen, Ber­gen.
  • Char­te­ris-Black, J. (2005). Poli­ti­ci­ans and Rhe­to­ric. The Per­suasi­ve Power of Meta­p­hor. New York: Pal­gra­ve Mac­mil­lan.
  • Kövec­ses, Z. (2010). Meta­p­hor. A Prac­ti­cal Intro­duc­tion. New York: Oxford Uni­ver­sity Press.
  • Lakoff, G. og John­son, M. (2003 [1980]). Meta­p­hors We Live By. 2. Utg. Chicago/London: The Uni­ver­sity of Chi­ca­go Press.
  • Steen, R. B. (2015, 16. sep­tem­ber). Regje­rin­gens ansvar. Dag­bla­det, s. 41, del 1.
  • Valen, S. (2015, 5. sep­tem­ber). Hvil­ken side står du på? Klasse­kam­pen, s. 46–47, del 1.

TEMA

F

lyktnin
gkrisen

4 ARTIKLER FRA VOX PUBLICA

FLERE KILDER - FAKTA - KONTEKST

INGEN KOMMENTARER

KOMMENTÉR

Skriv en kommentar

Bidra til god debatt - skriv under fullt navn. Se våre kommentarregler.

Abonner på kommentarer
til toppen