Essayføljetong 7:9 — Fryktregelen

Fryktregelen seier at det mest ansvarlege er å rekne med at det vil gå galt i framtida. Vi kjem heilt sikkert til å øydelegge livsvilkåra for menneska og livet i naturen viss ikkje vi skremmer oss sjølve til å gjere radikale endringar, seier Hans Jonas.

Den­ne delen hand­lar om Jonas sine tan­kar rundt «frykt­re­ge­len». I den engels­ke utgå­va av The Impe­ra­ti­ve of Respon­s­i­bi­li­ty (1984) kal­lar Jonas det­te for ein «heu­ri­s­tics of fear» (s. 26–27). Ein «heu­ris­tikk» er ein regel du kan lage sjølv for å auke sjan­sen for å løy­se ei opp­gå­ve. Sli­ke reg­lar er erfa­rings­ba­ser­te og kan gje gode resul­tat utan at du veit heilt kvi­for, og utan at rege­len nød­ven­dig­vis er rot­fes­ta i vit­skap eller norm­verk.

Vi omslut­tar oss nes­ten totalt med moder­ne tek­no­lo­gi, og risi­ke­rer å ikkje aner­kjen­ne and­re ver­di­ar enn dei som støt­tar opp under vida­re utvik­ling. Frykt er det ein­as­te som ver­ke­leg kan ryk­ka oss ut av den­ne til­stan­den, sei­er Hans Jonas. Foto: Robert Ned­re­jord

Essayføljetong i ni delar

Frykta for det onde

Frykt­re­ge­len er ein reto­risk stra­te­gi for å pei­ke ut kva som står på spel. «Så len­ge faren er ukjent veit vi ikkje kva vi skal beva­re eller kvi­for» (s. 27). Ista­den­for ein ret­nings­laus angst treng vi ein foku­sert frykt. Vi treng å vite kva vi må unn­gå, for då kan vi let­ta­re ta for­holds­reg­lar og end­re åtfer­da vår.

            «Vi skjø­nar mykje ras­ka­re kva vi ikkje vil ha enn kva vi vil ha» (s. 27). Vi kan ver­te vel­dig red­de der­som fly­et har tek­nis­ke pro­blem under lan­din­ga, men vert ikkje til­sva­ran­de gla­de kvar gong fly­et lan­dar utan tek­nis­ke pro­blem. «Det onde tvin­gar seg til å ver­te opp­fat­ta ved sitt blot­te nær­ve­re, mens det yns­kje­le­ge er til­sta­des utan å ver­te mer­ka bort­sett frå når vi reflek­te­rer over det (og då trengst det ein spe­si­ell grunn)» (s. 27).

            Det­te gjeld også våre mål­set­jin­gar. I små saker kan vi gjer­ne tole man­ge små pro­blem og til slutt få til det vi ynsk­te å opp­nå, men når det gjeld sto­re saker vil kvart feil­steg også ska­pe sto­re pro­blem. Men­neske­slek­ta har kor­kje tid eller res­sur­sar til å sat­se på at fly­et all­tid vil lan­de som det skal. Kjer­nen i frykt­re­ge­len er at vi er for­plik­ta til å hand­le som om fly­et kan styr­te når som helst.

Dommedagsprofetiar kan hindre dommedag

Jonas fram­he­ver flei­re gon­ger at teori­ar har ein tendens til å ver­te til ver­ke­leg­heit for­di man­ge job­bar iher­dig for å få det teori­en pos­tu­le­rer til fak­tisk å skje. «Føre­må­let med alle pro­gno­sar er jo å omset­je dei til prak­tisk poli­tikk, og der­med at hand­lin­ga­ne som vert iverk­sett vil frem­je eller mot­ver­ke at dei vert ver­ke­leg­heit» (s. 120).

            Frykt­re­ge­len («heu­ri­s­tics of fear») er laga for å mot­ver­ke at dei neg­a­ti­ve pro­gno­sa­ne vert rea­li­ser­te. «Vi må for­mu­le­re pro­fe­ti­ar om dom­me­dag for å hind­re at den kjem. Men det vil­le vere svært urett­fer­dig hvis dei som spåd­de dom­me­dag sei­na­re vert ref­sa som «alar­mis­tar» for­di «det gjekk jo ikkje så gale like­vel». Å ha tatt feil taler til dei­ra for­del» (s. 120).

            Ingen vil ver­te gla­da­re enn alar­mis­ta­ne viss dei ser at pro­gno­sa­ne ikkje slår til, for det betyr jo at kata­stro­fen vart unn­gått. Offent­leg sam­ta­le må føre­set­je det ver­ste utfal­let i alle fram­tids­sce­na­rio og lage for­holds­reg­lar uti­frå det­te. Utan krise­mak­si­me­ring har vi ingen sjan­se, sei­er Jonas.

Kva har vi å frykte?

Når Jonas snak­kar om dom­me­dag er det meta­fo­risk, for han ten­kjer på ei kri­se knyt­ta til vekst­auto­ma­tik­ken og dens påverk­nad på kli­ma, mil­jø og men­nes­ke­leg åtferd. I tiåra etter at Jonas skreiv den­ne boka har det kome sta­dig flei­re fak­ta på bor­det som gjer at vag angst kan erstat­tast med kald og klar frykt.

            FNs klima­pa­nel har lagt fram dyst­re fram­tids­ut­sik­ter for tem­pe­ra­tu­ren på jor­da, Step­hen Haw­king og and­re vit­skaps­folk har åtva­ra mot kuns­tig intel­li­gens-utvik­lin­ga og David Atten­bo­rough har foku­sert på utryd­din­ga av dyre­ar­tar. Nyleg har også Noam Chomsky åtva­ra mot kata­stro­fe, og åtva­rin­ga vert pre­sen­tert i artik­ke­len «The world is at the most dan­gerous moment in human his­tory» i The New Sta­tesman. Vi kan lese skrem­man­de artik­lar om fram­ti­da kvar ein­as­te dag.

            Jonas for­søk­te å skrem­me oss alle­reie på 1980-talet. Frykt­re­ge­len opp­sum­me­rer på man­ge måtar Jonas sitt reto­ris­ke ærend i The Impe­ra­ti­ve of Respon­s­i­bi­li­ty. Vi kan ikkje fort­set­je å la vekts­auto­ma­tik­ken råde utan at vi ska­par ei fram­tid pre­ga av «apo­ka­lyp­se» og «kata­stro­fe» (s. 202).

Framskrittets dialektikk

Men­nes­ka har hav­na i ein svært far­leg situa­sjon som han kal­lar «fram­skrit­tets dia­lek­tikk» (s. 184). Ein gong i for­ti­da had­de vi fram­leis kon­trol­len, men no vert tek­no­lo­gi­ane ster­ka­re av seg sjølv, og dei får sta­dig stør­re auto­no­mi i omgan­gen med natur­mil­jø­et og men­nes­ka.

            Jonas skriv: «Fram­skrit­tets dia­lek­tikk» inne­ber at «eik­var kon­struk­tiv løy­sing vil krev­je ei mas­siv inn­sprøy­ting av tek­no­lo­gi […] og dei såra som mil­jø­et får krev vida­re tek­nisk fram­skritt for å ver­te lega, og der­med sta­dig meir og betre tek­no­lo­gi uti­frå beho­vet for å beskyt­te» (s. 184).

            Den gode tek­no­logi­ut­vik­lin­ga er like ska­de­leg som den onde. Vi ser det­te tyde­leg i sam­band med det grø­ne skif­tet. Bat­te­ria til dei elekt­ris­ke bila­ne krev omfat­tan­de metall­ut­vin­ning og vind­møl­le­ne langs kys­ten krev omfat­tan­de natur­inn­grep.

Kognitiv formalisme

Men­nes­kas med­fød­te ska­par­kraft (Homo Faber) har vor­te kolo­ni­sert av det Jonas kal­lar kog­ni­tiv for­ma­lis­me og Hei­deg­ger kal­lar den utrek­nan­de ten­kje­må­ten. Ska­par­kraf­ta vår har vor­te ein rei­skap i tek­no­logi­ut­vik­lin­ga, og vi utford­rar natu­ren med sta­dig stør­re kløkt og nøy­ak­tig­heit. Vi har rig­ga til hei­le sam­fun­net for å utvin­ne res­sur­sar og omdan­ne dei til nyt­te og kom­fort.

            Det størs­te pro­ble­met er imid­ler­tid at men­nes­ka ikkje kla­rer å ta ansvar for fram­ti­da. Fram­skritt er opi­um for fol­ket, sei­er Jonas. Fram­skrit­tet ska­par så stor vel­stand, trygg­heit og nyt­te at vi vert blin­de for beho­vet for mode­ra­sjon og vekst­ned­gang. For å end­re ret­nin­ga på tek­no­logi­ut­vik­lin­ga må vi end­re men­nes­kas åtferd, og det kan vi ber­re gje­re ved å skrem­me og tvin­ge. Snyl­tin­ga på fram­ti­dig liv må ta slutt!

Irreversibel akkumulasjon av kraft

Fara­ne som tru­ar stam­mar frå både frå den glo­ba­le sam­funns­ut­vik­lin­ga og den enkel­tes hand­lin­gar. Det frems­te pro­ble­met er at dei far­le­ge utvik­lings­trek­ka ikkje let seg rever­se­re sær­leg lett. Sjølv om det kan vere vel­dig far­leg der­som ein stats­lei­ar tryk­kar på atom­kna­ppen og utløy­ser kjerne­fy­sisk krig, er det­te ei hand­ling det går an å unn­gå. Viss ingen tryk­ker skjer det hel­ler ikkje noko kata­stro­falt.

            Dei utvik­lings­trek­ka Jonas bekym­rar seg for fore­går alle­reie og dei er lite syn­le­ge, irre­ver­sib­le og ber preg av akku­mu­la­sjon av sta­dig meir kraft. Kon­se­kven­sa­ne treng ikkje ver­te mind­re enn frå eit kjerne­fy­sisk holo­caust.

            «Det eg fryk­tar mest er den apo­ka­lyp­sen som tru­ar på grunn av den uin­ten­der­te dyna­mik­ken i vår tek­nis­ke sivi­li­sa­sjon. Den driv avgar­de i heilt til­fel­di­ge ret­nin­gar og med eks­po­nen­si­ell akse­le­ra­sjon. Det er ein apo­ka­lyp­se pre­ga av «for mykje», og den slit ut pla­ne­ten og gjer at den vert sta­dig meir for­uren­sa og øyde» (s. 202).

            «Den­ne apo­ka­lyp­sen vil ram­me barne­bar­na våre viss vi er så hel­di­ge at vi har unn­gått atom­bom­ba» (s. 203), sei­er Hans Jonas på nest sis­te side i boka. Han legg ikkje opp til happy ending, for å seie det slik.

Alle kan gjere stor skade

Ring­verk­na­da­ne av moder­ne tek­no­lo­gi er så sto­re at alle har fel­les skjeb­ne. Akku­mu­la­sjo­nen av endå meir kraft vert styr­ka av at kvar enkelt av oss er akti­ve del­ta­ka­rar i den, og vi kan alle gje­re stor ska­de kvar for oss (s. 202).Viss eg tek ein risi­ko og ender opp med å gje­re ska­de vil eg nød­ven­dig­vis også dra and­re inn i skade­ver­ket.

            «Eik­var sat­sing eg gjer heilt for meg sjølv er all­tid også ei sats­ning som til­høy­rer and­re og som eg difor ikkje har rett til å gje­re for meg sjølv» (s. 35). Fel­les ansvar er det logis­ke resul­ta­tet av alle saman­kop­lin­ga­ne, men gjer det svært vans­ke­leg å løy­se pro­ble­ma.      

            «Å hind­re kata­stro­fe krev at vi opp­he­var hei­le livs­sti­len vår, inklu­dert grunn­prin­sip­pa bak dei avan­ser­te indu­stria­li­ser­te sam­fun­na, og det vil vere til ska­de for ende­laust man­ge inter­es­ser (og vana­ne til oss alle)» (s. 202).

Hjelper det at vi skremmer kvarandre?

Det fore­går ein reto­risk kamp mel­lom tek­no­logi­op­ti­mis­tar og tek­no­logi­pes­si­mis­tar. Man­ge mei­ner at det trengst ei meir tak­tisk fram­stil­ling av dyst­re fak­ta for å unn­gå at folk låser seg til skep­sis og uvil­je mot å ta åtva­rin­gar til føl­gje.

            Men vi har ikkje tid til reto­risk snil­lis­me. Der­som reto­rik­ken er for­sik­tig og tak­tisk vil end­rin­ga­ne skje sak­ta­re, og det har vi ikkje tid til, sei­er Jonas. Sjølv nøk­ter­ne fram­skri­vin­gar er skrem­man­de og tids­ram­ma krym­par sta­dig. Vi kan ikkje ta omsyn til folk sine kjens­ler når hei­le jor­das fram­tid står på spel.

            Frykt for vår eigen til­stand er den ein­as­te driv­kraf­ta som kan få man­ge men­nes­ke til å hand­le reso­lutt på kort sikt. «Åtva­rin­gar om fæle ting som kan skje er ikkje ber­re san­na­re enn vak­re lov­na­der, det er i lang­sik­tig per­spek­tiv tru­leg også det mest effek­ti­ve poli­tis­ke verke­mid­let» (s. 161). Frykt­re­ge­len må inn­gå i poli­tikk­ut­for­min­ga.

Ærefrykt for mennesket

Ansvars­etikk er basert på pisk ista­den­for gul­rot. Etikk hand­lar for­så­vidt all­tid om at «du skal ikkje» ista­den­for «du skal», sei­er Jonas. Å ver­te fri for skuld gjen­nom å gje­re det ret­te er den høgs­te morals­ke plik­ta for oss men­nes­ke. Viss freis­tin­ga­ne til å gje­re galt er vel­dig ster­ke er det desto meir makt­på­lig­gan­de å utøve den­ne plik­ta, men også vans­ke­le­ga­re å få det til (s. 203–204).

            Kva er mål­set­jin­ga på den and­re sida? Det kan kan­skje høy­rast ut som Jonas er ute etter ber­re å skrem­me og ref­se men­nes­ka, og at han har ein kald dis­tan­se til oss alle.

            Men Jonas er den størs­te huma­nist eg har for­holdt meg til. Han set meir pris på men­nes­ket enn alle dei som for­tel his­to­ria om men­nes­ke­le­ge bra­ger eller for­kla­rer kva som fore­går no. Jonas ten­kjer ber­re på fram­ti­da, og ser for seg alt som kan gå galt for oss. Som han sjølv sei­er: Ansvars­etik­ken «er ikkje utan håp, men gjev også frykt sin rett­mes­si­ge plass. Dens hjar­te ban­kar av ære­frykt for men­nes­ket, og skjelv av bekym­ring for kor skjø­re vi er» (s. 201).

            Ingen­ting er vik­ti­ga­re for Hans Jonas enn at men­nes­ka fort­set å eksis­te­re. For at vi skal kun­ne leve godt på jor­da også i fram­ti­da må vi vise stør­re omsorg for oss sjøl­ve, og vere meir bekym­ra for kon­se­kven­sa­ne av det vi har stelt i stand.

            Vi er små men­nes­ke med stor tek­no­lo­gi. Vi er som troll­man­nens lære­gut; vi er ikkje opp­lært til å hand­te­re dei enor­me kref­te­ne som ligg i det har fått hen­de­ne på.

Neste del

Det­te er ein essay-føl­je­tong i ni deler. Åttan­de del hei­ter «Mode­ra­sjon med tvang». Den bes­te løy­sin­ga på pro­ble­met med vekst­auto­ma­tikk og man­gel på ansvars­etikk vil vere å ska­pe mind­re vekst. Men det­te vil ver­te svært upo­pu­lært blant folk, og difor trengst det ein poli­tisk kon­spi­ra­sjon som tvin­ger oss alle til å arbei­de for det gode, sei­er Jonas.

TEMA

H

ans Jon
as

7 ARTIKLER FRA VOX PUBLICA

FLERE KILDER - FAKTA - KONTEKST

INGEN KOMMENTARER

KOMMENTÉR

Skriv en kommentar

Bidra til god debatt - skriv under fullt navn. Se våre kommentarregler.

Abonner på kommentarer
til toppen