Essayføljetong 2:9 — Framtida er viktigare enn notida

Hans Jonas er djupt bekymra over den store påverkinga som moderne teknologi har på naturmiljøet, og dermed på vilkåra til menneske og dyr i framtida. Vi har fått langt større makt til å endre ting enn vi er i stand til å handtere. Samfunnet må verte flinkare til å ta ansvar for tilstandar i framtida, og undersøkinga av korleis dette kan skje kallar han futurologi eller enklare; framtidsetikk.

I den­ne delen for­kla­rer eg kva Jonas mei­ner med ansvar ved å nær­le­se for­or­det og deler av kapit­tel 4 «The Good, the «Ought» and Being: A Theory of Respon­s­i­bi­li­ty». Jonas prø­ver å for­mid­le at natu­ren har sub­jek­ti­vi­tet og mål­set­jin­gar som er prin­si­pi­elt like det men­nes­ket har, og at vi difor lever i eit grunn­leg­gan­de fel­les­skap med natu­ren (t.d. s. 65). Han går grun­dig inn i det natur­fi­lo­so­fis­ke grunn­la­get for ansvars­etik­ken i kapit­tel 3 «Con­cer­ning Ends and Their Sta­tus in Rea­li­ty». Det­te stof­fet er svært vans­ke­leg, og dess­utan mest rele­vant for miljø­vern, så eg går ikkje dju­pa­re inn i det her.

For­eld­ra sine kjens­ler over­for eit lite barn er arke­ty­pen på eit fram­tids­ori­en­tert ansvar, sei­er Hans Jonas. Mine for­eld­re tok godt hand om meg og bror min i opp­veks­ten, og vi had­de også beste­for­eld­re, tan­ter, onk­lar og man­ge and­re omsorgs­per­son­ar som stel­te for oss.

Essayføljetong i ni delar

Kva er ansvar?

Jonas byr­jar sin defi­ni­sjon ved å min­ne oss på at det tra­di­sjo­nelt er tre vil­kår for at eit men­nes­ke har ansvar for noko. Det må fin­nast ein hand­lan­de agent som har «kau­sal makt, dvs. at hand­lin­ga­ne ska­par kon­se­kven­sar i ver­da». Vida­re må den hand­lan­de ha «kon­troll over hand­lin­ga­ne sine» og må kun­ne «føre­sjå kon­se­kven­sa­ne til ei viss grad» (s. 90).  
For Hans Jonas er det vik­tig å fram­heve at det ikkje nød­ven­dig­vis er enkelt­per­son­ar som hand­lar, men også «sam­fun­net», «fel­les­ska­pen» og i aukan­de grad også «tek­no­lo­gi­en».

            På 1940-talet skap­te ame­ri­kans­ke fors­ka­rar atom­bom­ba uti­frå ein fan­tas­tisk detal­jert kon­troll over den kau­sa­le makt­di­men­sjo­nen, og dei had­de der­med stor kon­troll over hand­lin­ga­ne sine. Det er også klart at dei kun­ne føre­sjå dei destruk­ti­ve kon­se­kven­sa­ne av å lage atom­bom­ba, og såleis må kun­ne set­jast til ansvar for den.

            Eit gans­ke anna døme er Goog­le Maps. Det­te tek­no­lo­gis­ke verk­tøy­et har kau­sal makt ved å føre bilis­ten gjen­nom tra­fik­ken med sine navi­ga­sjons­ru­ter, og for­sla­get er kon­trol­lert av algo­rit­mer som for­held seg til diver­se typar infor­ma­sjon om omgjev­na­de­ne og tra­fikk­si­tua­sjo­nen. Goog­le Maps kan også føre­sjå kon­se­kven­sa­ne av å føre tra­fi­kan­tar inn på ei viss rute, og til dømes sig­na­li­se­re til bilis­ten at det no er stille­stå­an­de kø fem kilo­me­ter len­ger fram­me på vegen.

Fortidsorientert ansvar

Når dei tre vil­kå­ra for å ha ansvar er til­freds­stilt kan den hand­lan­de agen­ten vere involvert i to typar ansvar; for­tids­ori­en­tert og fram­tids­ori­en­tert ansvar.

            Den fyrs­te typen består i at den hand­lan­de enkelt og greitt er ansvar­leg for dei hand­lin­ga­ne som har vor­te utført (s. 90). Det­te ansva­ret er godt etab­lert i sam­fun­net, og lov­verk og dom­sto­lar for­val­tar det til dømes ved å straf­fe folk som har gjort for­bod­ne hand­lin­gar.

            Jonas er ikkje sær­leg opp­te­ken av slikt ansvar. Det pei­kar mot hand­lin­gar i for­ti­da som ein kan ver­te til­gitt for ved å sone sin straff, eller som ein kan for­sva­re ved å gje gode grun­nar for dei. I man­ge til­fel­le finst det ikkje noko lov­verk som kan straf­fe folk, og det går uan­sett ikkje an å gje­re om hand­lin­ga. For­tids­ori­en­tert ansvar er natur­leg nok ikkje sær­leg ori­en­tert mot hand­lin­gar som enno ikkje er utført. Fram­tids­ori­en­tert ansvar er difor mykje vik­ti­ga­re i Jonas sitt moral­fi­lo­so­fis­ke pro­sjekt.

Isbjør­nen har vor­te eit sym­bol på dei man­ge dyre­ar­ta­ne som er utryd­nings­trua på grunn av aukan­de tem­pe­ra­tur. Der­som men­nes­ka alle­reie for 60–70 år sidan had­de tatt faren for klima­end­rin­gar på alvor vil­le isbjør­nen tru­leg ikkje vore trua på den­ne måten. (Illust­ra­sjons­foto: Shut­ter­stock).

Ansvar for at liv og ting klarer seg i framtida

Set­nin­ga­ne til Jonas dir­rar av enga­sje­ment når han skild­rar det fram­tids­ori­en­ter­te ansva­ret. Det­te hand­lar om å ta vare på liv og ting. Eg bru­kar den litt tung­vind­te for­mu­le­rin­ga «liv og ting» for­di ansva­ret omfat­tar både eksis­te­ran­de liv, ufødt liv, eksis­te­ran­de res­sur­sar, atmo­sfæ­ren og alle dei for­hol­da som på noko vis kan vere rele­van­te for vil­kå­ra i fram­ti­da.

            Slikt ansvar «pei­kar fram­over mot noko som må ver­te gjort; det­te fram­p­ei­ket kom­man­de­rer meg til å hand­le, og eg føler meg ansvar­leg ikkje fyrst og fremst for mi eiga åtferd og dens kon­se­kven­sar, men for den­ne tin­gen som har krav på at eg gjer noko» (s. 92). Den avhen­gi­ge har ein inne­bygd rett som gjer meg både «objek­tivt ansvar­leg» og «kjensle­mes­sig enga­sjert» (s. 92).

            Den­ne typen ansvar for­plik­tar men­nes­ka på å stel­le for des­se tin­ga ved til dømes å sik­re dei nærings­til­før­sel, ver­ne dei mot vêr og vind og vise emo­sjo­nell omsorg, men også ved å ikkje øyde­leg­ge dei og ikkje svek­ke kraf­ta dei­ra så mykje at dei går til grun­ne og for­svinn (s. 90).

            Å ta ansvar for noko på den­ne måten pei­ker inn­over i fram­ti­da, og det­te er heilt avgje­ran­de for Jonas sitt begrep om fram­tids­etikk. Jonas for­mu­le­rer ein etikk som er ret­ta mot fram­ti­das usik­re vil­kår og ikkje mot noti­das etab­ler­te goder.

            I nokon saman­hen­gar er det­te ansva­ret auto­ma­tisk til sta­des. For­eld­ra sine kjens­ler over­for eit lite barn er som nemnt arke­ty­pen på ein slik ansvar­leg rela­sjon. «Det­te er eit ansvar som er etab­lert av natu­ren og det treng ikkje fri­vil­lig til­slut­ning. Det er ugjen­kal­le­leg og alt­om­fat­tan­de, og kan ikkje end­rast av del­ta­ka­ra­ne» (s. 95). Vi har eit vil­kårs­laust ansvar for bar­na våre, og dei fles­te tek det­te ansva­ret og stre­var for at bar­na skal få det bra.

Stor makt skapar stort ansvar

Jonas kny­ter det­te ansva­ret til tek­no­logi­ut­vik­lin­ga. Han kal­lar tida vi lever i for «den tek­no­lo­gis­ke tids­al­de­ren» og skriv om den sto­re mak­ta men­nes­ka har fått på grunn av vår hand­te­ring av moder­ne tek­no­lo­gi. Eg har alle­reie sitert fyrs­te set­ning i boka, men den tôler gjen­ta­king:

            «Moder­ne tek­no­lo­gi, som vert utvik­la med grunn­lag i ei sta­dig dju­pa­re gjen­nom­tren­ging av natu­ren og dri­ven fram­over av mark­nads­kref­ter og poli­tikk, har auka men­nes­kas makt utover alt nokon har høyrt om eller drøymt om før. Det er ei makt over mate­ri­el­le ting, livet på jor­da, og men­nes­ket sjølv, og den veks med akse­le­re­ran­de fart» (s. ix).

            Der­som hand­lin­ga­ne dine har små impli­ka­sjo­nar for fram­ti­da er det kan­skje ikkje så nøye kva du gjer, men der­som dei har sto­re impli­ka­sjo­nar må du ten­kje deg godt om før du gjer noko. Sidan tek­no­lo­gi gjev oss svært stor makt føl­gjer det at fram­tids­an­svar er vik­ti­ga­re enn nokon­sin­ne før.

            Hans Jonas mei­ner vi må ver­te mykje meir med­vit­ne om beho­vet for det­te fram­tids­an­sva­ret. Han set fram eit krav som gjeld både for enkelt­per­son­ar i dei­ra pri­vat­liv og tun­ge sam­funns­ak­tø­r­ar i nærings­liv og poli­tikk. «Ansvar sam­va­rie­rer med makt og må vere pro­por­sjo­nal med omfan­get og utøvin­ga av den­ne mak­ta. I vår tid trengst det difor ei lang­sik­tig og fram­synt til­nær­ming; ein vit­skap­leg futu­ro­lo­gi» (s. x). Den­ne futu­ro­lo­gi­en eller fram­tids­etik­ken krev at vi opp­fø­rer oss slik at det ver råd for fram­ti­das men­nes­ke også å ha gode liv.

            Dei mek­ti­ge instan­sa­ne i sam­fun­net må difor stil­last til ansvar for til­stan­dar i fram­ti­da som dei bidreg til å ska­pe no; til dømes dår­le­ge mate­ri­el­le vil­kår for enno ufødt liv, natur­mil­jø­et og oss sjøl­ve når vi har vor­te 30 år eld­re. Sett frå vår tid må poli­tik­ken utfor­mast for året 2050, ikkje for 2021 eller 2022.

            Det er vik­tig å mer­ke seg at det ikkje fyrst og fremst er enkelt­per­son­ar Jonas stil­ler til ansvar. Han er meir opp­te­ken av regje­rin­gar og stats­leia­rar, pri­va­te fir­ma og nærings­livs­leia­rar, aka­de­mi­ka­rar og utvik­la­rar. Viss han had­de skri­ve boka si på 2020-talet vil­le han garan­tert ha nemnt tun­ge glo­ba­le aktø­r­ar som Face­bo­ok, Goog­le og Apple.

Entusiasme for ansvar

Jonas under­stre­kar kor vik­tig det er å ver­te enga­sjert i å kjen­ne ansvar for at liv og ting får gode vil­kår. «Kjens­la av ansvar bin­der det­te sub­jek­tet til det­te objek­tet og får oss til å hand­le på dets veg­ne. Eg vil hev­de at det er den­ne kjens­la meir enn noko anna som vil få oss til å hand­le slik at objek­tet kan fort­set­je å eksis­te­re» (s. 90). Der­som folk ikkje involve­rer seg er det jo lite tru­leg at ting vil end­re seg til det betre, og der­med mind­re tru­leg at men­nes­ka og and­re liv og ting vil få det godt i fram­ti­da.

            Jonas inn­ser at det er eit kre­van­de bod. Sidan det her ikkje drei­er seg om det vil­kårs­lau­se og udis­ku­tab­le for­eld­re-barn-ansva­ret, men eit meir abs­trakt ansvar for mil­jø og livs­vil­kår i fram­ti­da, kan det vere svært vans­ke­leg for per­son­ar og sam­funn å opp­ar­bei­de ei slik ansvars­kjens­le.

            Dei fær­ras­te er jo vil­ju­ge til å ofre eig­ne gode i notida på veg­ne av gode for and­re i fram­ti­da. «Kva har fram­ti­da nokon­sin­ne gjort for meg?», spør Jonas iro­nisk (s. 39). Dei men­nes­ka som ikkje eksis­te­rer kan jo ikkje krev­je noko, og kan enno ikkje lide under urett­ferd. Sjølv om vi kan fore­stil­le oss at våre ufød­te tipp­olde­barn kan lide for våre val, så kla­rar dei fær­ras­te like­vel å end­re åtfer­da si. Kva då med sam­funns­mes­si­ge for­hold som vi strengt tatt ber­re har eit pro­fe­sjo­nelt for­hold til?

Inn­fø­rin­ga av 5G vil føre til at tek­no­logi­ak­tø­r­ar får endå stør­re makt utan eit kor­re­spon­de­ran­de ansvar for å ta vare på ting/liv som vert påver­ka av den­ne mak­ta. Kva om det vil­le vere betre for fram­tids­vil­kå­ra å ikkje byg­ge ut 5G i det hei­le tatt? (Illust­ra­sjon: Coun­ter­point Rese­arch https://www.counterpointresearch.com/5g-network-slicing-versus-private-networks-benefits-drawbacks/).

Objektorientert etikk

Det er vik­tig å under­stre­ke kor mate­ri­ell Jonas sin etikk er. Han er ikkje opp­tatt av dyder og plik­ter i seg sjølv. «Den posi­sjo­nen som ligg til grunn for dei føl­gan­de reflek­sjo­na­ne om ansvar kan uttryk­kast gans­ke enkelt: Det som gjeld er ting og ikkje til­stan­dar i min vil­je» (s. 89).

            For­eld­re-barn-ansva­ret må tol­kast om slik at det også kan pre­ge sam­funns­in­sti­tu­sjo­na­ne, sei­er Jonas. Den vil­kårs­lau­se omsor­gen for fram­ti­das liv/ting vil måt­te ope­ra­sjo­na­li­se­rast og byg­gast opp som eit ansvar for tek­no­logi­ut­vik­lin­ga. For at fors­ka­rar og stu­den­tar, teo­re­ti­ka­rar og prak­ti­ka­rar skal kun­ne opp­le­ve det­te som eit reelt ansvar trengst det ei hald­nings­end­ring over lang tid.

            For medie­vit­skap og infor­ma­sjons­vit­skap betyr det­te at vi må opp­fat­te tek­no­logi­ut­for­min­ga som det aller vik­ti­gas­te, med­an folks noti­di­ge opp­le­ving og for­stå­ing er mind­re vik­tig. Det­te kan høy­rast rart ut, men er ein av dei man­ge impli­ka­sjo­na­ne av den «stren­ge» etik­ken som Jonas for­mu­le­rer.

            Måten vi for­val­tar den enor­me meng­da av platt­for­mar, grense­snitt og nett­verk på vil påver­ke fram­ti­da mest, med­an den enkel­te per­sonens åtferd og kjens­ler over­for and­re men­nes­ke her og no vil få sva­ka­re påverk­nad. Det trengst eit para­digme­skif­te i fors­kin­ga på medi­er og kom­mu­ni­ka­sjon der­som den­ne liv/­ting-omsor­gen skal kun­ne ver­te sen­tral.

Ber­re ein ting er heilt sik­kert, nem­leg at debat­ten ikkje er fer­dig. Det føre­går inten­se dis­ku­sjo­nar av poli­tikk, iden­ti­tet og moral i sosia­le medi­er, på 24-timars nyheits­ka­na­lar og and­re offent­le­ge are­na­er. Uti­frå Jonas sitt reson­ne­ment har offent­leg debatt for stort fokus på notida, og er ei avspo­ring frå det sam­ar­bei­det om fram­tids­for­hol­da som ver­ke­leg trengst. Foto: NRK.

Mediene skapar eit fokus på notida som hemmar ansvarsetikken

Medie­ne pro­du­se­rer nyhen­de og aktua­li­tet, og enga­sje­rer oss i dis­ku­sjon av vik­ti­ge sam­funns­for­hold slik dei utspe­lar seg akku­rat no. Det­te har all­tid vore den vik­ti­gas­te grun­nen til å skru på radio­en, opne Face­bo­ok-appen eller gå inn på ei nett­avis. I lys av Jonas sin etikk betyr det at medie­ne ska­par eit sys­te­ma­tisk, perm­a­nent og svært kraft­fullt fokus på hen­din­gar i notida, og såleis skug­gar for det endå vik­ti­ga­re foku­set på å ta ansvar for liv/ting i fram­ti­da. 

            Det fram­står som moralsk rik­tig å foku­se­re på å for­stå noti­das pro­blem og gje skuld og ansvar til dei ret­te instan­sa­ne. Sam­funns­ak­tø­r­a­ne må jo få høy­re kva kon­se­kven­sar dei­ra hand­lin­gar ska­per for and­re. Som­ma­ren 2020 er det ster­ke mot­set­na­der i offent­leg­hei­ta, og den er knytt til hånd­te­rin­ga av korona­vi­ru­set, woke ver­sus libe­ral, for og imot vind­kraft, etc.

            Frå det­te notids­ori­en­ter­te per­spek­ti­vet er det nes­ten uråd å aner­kjen­ne det stør­re tek­no­lo­gis­ke pro­ble­met som Jonas pei­ker ut. For ein per­son som er enga­sjert i woke-debat­ten vil det fram­stå som ned­la­tan­de å få beskjed om at enga­sje­men­tet ditt er for ori­en­tert mot notida og ansvars­for­de­ling blant dei aktø­r­a­ne som domi­ne­rer no.

            Det poli­tis­ke enga­sje­men­tet for notida gjer det vans­ke­leg å ten­kje på fram­ti­da. Dei akti­vi­te­ta­ne som vert akta høgast; debatt og kri­tikk basert på ytrings­fri­do­men, er sam­ti­dig dei som er far­le­gast for tin­gas fram­ti­di­ge til­stand. Det­te dilem­ma­et fram­står som nær­mast uløy­se­leg.

Neste del

Det­te er ein essay-føl­je­tong i ni delar. Tred­je del hei­ter «Tra­di­sjo­nell etikk har gått ut på dato». Her pre­sen­te­rer eg Hans Jonas sin his­to­ris­ke ana­ly­se av for­hol­det mel­lom tek­no­logi­ut­vik­ling og etikk. I tid­le­ga­re tider var det rime­leg at etik­ken var knytt til kort­sik­ti­ge behov i notida, men det fun­ge­rer ikkje når kraft­full tek­no­lo­gi har ført til at hand­lin­ga­ne våre strek­ker seg langt inn i fram­ti­da.

TEMA

H

ans Jon
as

6 ARTIKLER FRA VOX PUBLICA

FLERE KILDER - FAKTA - KONTEKST

INGEN KOMMENTARER

KOMMENTÉR

Skriv en kommentar

Bidra til god debatt - skriv under fullt navn. Se våre kommentarregler.

Abonner på kommentarer
til toppen