Essayføljetong 6:9 — Framskritt er opium for folket

Vi likar vår høgteknologiske kvardag og synest den gjev oss mange goder. Vi kan kommunisere effektivt, reise komfortabelt og underhalde oss med allverdas mat og drikke, forteljingar og opplevingar. Kvifor skulle vi vel endre på dette? Vi burde heller ynskje at alle menneske fekk ta del i desse godene. Men så enkelt slepp vi ikkje unna i Hans Jonas sitt moralske univers.

Hans Jonas sei­er at den størs­te hind­rin­ga mot å gje­re fram­ti­da til gjen­stand for moralsk ansvar er at majo­ri­te­ten av men­nes­ka no har det så godt. «Ei gong i tida vart det sagt at reli­gion er opi­um for fol­ket, men no har den vor­te bytt ut med tek­no­lo­gisk fram­skritt» (s. 156). Kva er det han prø­ver å seie med si omfor­mu­le­ring av den kjen­te meta­fo­ren frå Karl Marx?

            I den­ne delen drei­er det seg om Jonas sine reflek­sjo­nar rundt det han opp­fat­tar som det moder­ne men­nes­kets ansvars­løy­se. Dei finst sær­leg i kapit­tel 5 «Respon­s­i­bi­li­ty Today: Endange­red Futu­re and the Idea of Pro­gress» og kapit­tel 6 «A Cri­ti­que of Uto­pia and the Ethic of Respon­s­i­bi­li­ty». 

Dyr dro­ne og fåre­te smil. Eg hug­sar enno den krib­lan­de kjens­la av å ha fått til­gang til ver­ke­leg ny og avan­sert tek­no­lo­gi. San­nin­ga er at eg ber­re har brukt min Mavic Air-dro­ne to-tre gon­ger, og at eg ald­ri bur­de ha kjøpt den. Eg er ein kon­su­ment av akku­rat den typen Hans Jonas kri­ti­se­rer.

Essayføljetong i ni deler

Framskrittets begeistringsrus

Alle dei gode­ne som fram­skrit­tet ska­par gjer det vans­ke­leg for oss å gå opp­rik­tig inn for å end­re utvik­lin­ga. «Ingen stil­ler spørs­mål ved det «tek­no­lo­gis­ke impe­ra­ti­vet», og det let seg ikkje stil­le spørs­mål ved for­di det er antro­po­lo­gisk grunn­leg­gan­de og inte­grert i den men­nes­ke­le­ge til­stan­den. Det treng ingen tal­s­per­son­ar i den vest­le­ge ver­da i det 20. århund­ret for­di begeist­rings­ru­sen har over­teke full­sten­dig» (s. 203). 

            Eit opp­gjer med det tek­no­lo­gis­ke impe­ra­ti­vet måt­te nød­ven­dig­vis ha gått i ret­ning ein livs­før­sel som var mind­re effek­tiv, kom­for­ta­bel og under­hal­dan­de, men det ser vi ikkje for­di vi er rusa på begeist­ring for den sis­te iPhone-model­len og bil­li­ge fly­rei­ser til Syden. 

            “Slik vi opp­fø­rer oss no tek den tek­no­lo­gis­ke driv­kraf­ta hand om seg sjølv på grunn av tryk­ket frå dei nød­ven­dig­hei­te­ne den har skapt, dens besnæ­r­an­de lov­na­der, dei kort­sik­ti­ge beløn­nin­ga­ne for kvart steg som vert tatt, og ikkje minst gjen­nom si sjølv­for­ster­kan­de kob­ling med fram­skrit­tet i vit­ska­pen» (s. 203).

            Vi ser ikkje skade­verk­na­de­ne. Fram­skrit­tet er opi­um for fol­ket for­di det gjer oss blin­de for den tøy­les­lau­se tek­no­logi­ut­vik­lin­ga som struk­tu­re­rer liva våre for perm­a­nent inno­va­sjon, bru­kar opp natur­res­sur­sa­ne vi ein gong trud­de var uen­de­le­ge, og gjer oss alle til kort­sik­ti­ge livs­ny­ta­rar.

Dyrkinga av velstand er eit problem

Fram­skrit­tet ska­par så man­ge gode at det nes­ten umoge­leg å vera imot det. Fram­skrit­tet påver­kar «den sosio-poli­tisk-øko­no­mis­ke orden, trygg­heit og kom­fort, dek­kin­ga av behov, varia­sjons­rik­do­men i og til­gan­gen til kul­tu­rel­le akti­vi­te­tar og under­hald­ning, hand­he­vin­ga og kva­li­te­ten på love­ne, respek­ten for per­son­leg ver­dig­heit, og sjølv­sagt også mané­ra­ne våre, dvs. dei ind­re og ytre vana­ne vi har med å leve saman» (s. 167). 

            Vel­stands­pro­ble­met finst på alle nivå i sam­fun­net. Når utvik­lings­land løf­tar seg ut av fat­tig­dom yns­kjer dei sjølv­sagt å ta i bruk den mest avan­ser­te tek­no­lo­gi­en som er til­gjen­ge­leg, og dei yns­kjer seg alle dei goder som er råd å byg­ge opp. Når små barn vert opp­dratt lærer dei seg å bru­ke data­verk­tøy på ein endå meir gjen­nom­gri­pan­de måte enn oss vaks­ne, og vert flin­ka­re enn oss til å sik­re fort­satt vekst. 

            Men­nes­ka får meir fri­tid; tid som ikkje er bun­den til hardt arbeid eller and­re plik­ter. Vi får også meir handle­fri­dom; arm­slag til å kjø­pe, rei­se og for­bru­ke mate­ri­el­le goder. Alt det­te gjer det vans­ke­leg å gå inn for mode­ra­sjon og måte­hald. 

            Jonas opp­fat­tar vår dyr­king av vel­stand som ei ansvars­løy­se, og ana­ly­se­rer den på ein måte som eg vil pre­sen­te­re i detalj. Vel­stan­den ska­par både indi­vi­du­ell og kol­lek­tiv ansvars­løy­se, og den­ne hald­nin­ga kan vere både med­vi­ten og umed­vi­ten. 

Umedviten ansvarsløyse

Hans Jonas bru­kar mykje plass på å for­mu­le­re det ansva­ret vi har for å ta vare på liv og ting i fram­ti­da. Slikt ansvar «pei­kar fram­over mot noko som må ver­te gjort; og eg føler meg ansvar­leg ikkje fyrst og fremst for mi eiga åtferd og dens kon­se­kven­sar, men for den­ne tin­gen som har krav på at eg gjer noko» (s. 92). 

            Jonas er rea­lis­tisk nok til å skjø­ne at folk ikkje utan vida­re kla­rer å ta på seg eit slikt ansvar. Det er intel­lek­tu­elt krev­jan­de å akti­ve­re fram­tids­an­sva­ret. Vi let ting vere som dei er, og gjen­nom den­ne inak­ti­vi­te­ten utfø­rer vi «ei umer­ke­leg, ukon­sen­trert, uin­ten­dert ansvars­løy­se som er eks­tra far­leg nett­opp for­di den ikkje er iden­ti­fi­ser­bar ved kon­kre­te hand­lin­gar» (s. 94).

            Jonas opp­fat­tar det­te som svært ska­de­leg, men han erkjen­ner at fram­tids­an­sva­ret ikkje er syn­leg på same måte som for­tids­an­sva­ret. Til dømes vil det vere lett for oss alle å for­døm­me den ansvars­løy­sa ein gam­bler viser når han spe­ler bort løn­na si og fami­li­en må gå svol­ten til sengs. Ansva­ret som for­eld­re har over­for bar­na sine viser seg tyde­le­ga­re enn det ansva­ret vi alle har over­for fram­ti­da (s. 94). 

            Fram­ti­da viser seg ber­re i den grad men­nes­ket ten­kjer med­vi­te på den, og ska­par nye etis­ke prak­si­sar rundt dei tin­ga og liva det er vik­ti­gast å ver­ne. Difor er det også lett å fal­le inn i det Jonas kal­lar umed­vi­ten ansvars­løy­se.

Medviten ansvarsløyse

Ansvars­løy­sa kan også vere sjølv­valgt og med­vi­ten. Jonas har ein fasci­ne­ran­de kri­tikk av den hald­nin­ga som i man­ge tiår vart kal­la eksis­ten­sia­lis­me, og som er endå meir domi­ne­ran­de no utan å ha ein tyde­leg merke­lapp. I seku­læ­re sam­funn er ein stor del av folke­set­na­den huma­nis­tar; dei er opp­tek­ne av verds­le­ge for­hold og har lite fokus på reli­gion og reli­giø­se leve­sett. 

            Det er sær­leg stor risi­ko for at folk inn­tek ei med­vi­ten ansvars­laus hald­ning viss dei er huma­nis­tar i den­ne tydin­ga. Dei set jo men­nes­kets fri­dom i sen­trum, enten det er sek­su­ell fri­dom, ytrings­fri­dom, eller and­re ver­di­ar som i utgangs­punk­tet er posi­ti­ve og vel­mein­te. 

            Pro­ble­met for Jonas er at den­ne typen huma­nis­me gjev oss fri­pass til ein full­sten­dig sjølv­vald omsorg for det som måt­te inter­es­se­re oss (s. 88). Ein slik sub­jek­tiv etikk er ikkje i pakt med fram­tids­an­sva­ret. Det går ikkje an å vel­je fram­ti­da viss du har lyst, sei­er Jonas. Du kan ikkje vel­je kva du skal vere ansvar­leg over­for som om du vel­jer ein ny hatt, det er impe­ra­tivt at du viser ansvar for fram­ti­da for liv og ting. 

Symbolhandlingar

Den ster­ke kjens­la av fri­dom som man­ge dyr­kar i liva sine ska­par fare for sym­bol­hand­lin­gar som ikkje kan løy­se det mate­ri­el­le pro­ble­met Jonas er opp­te­ken av. Jonas er skep­tisk til åtferd som er moti­vert av det å føle at ein gjer ei god hand­ling (s. 84–85). 

            Sym­bol­hand­lin­gar fjer­nar ber­re enkelt­per­sonen si kjens­le av dår­leg sam­vit, og er slik sett ei ego­is­tisk hand­ling. I sli­ke til­fel­le har men­nes­ket lik­som «vak­se som moralsk vesen for­di han lydi­ge aksep­ter­te plik­tas kall, og det gjeld enten han lever og kan sjå eit gode opp­fylt eller ikkje; enten han kan nyte godet sjølv eller ikkje; og sjølv om han skul­le opp­da­ge at hand­lin­ga fei­la» (s. 84). 

            Men det­te er ikkje godt nok for Jonas. Som eg var inne på i epi­so­de 2 er det fram­ti­da til natu­ren, livs­vil­kå­ra og dei­ra sta­tus i fram­ti­da som gjeld. Difor kan den gode kjens­la ber­re vere legi­timt moralsk viss du had­de omsorg for objek­tet og ikkje for deg sjølv. «Moralsk åtferd kan ald­ri ha seg sjølv som mål­set­jing» (s. 85). Det er ikkje hand­lin­gas form, men dens gjen­stand som er vik­ti­gast (s. 85).

Kollektiv ansvarsløyse

Effek­tiv tek­no­lo­gi tek over arbeid som men­nes­ka måt­te gje­re. Her opp­står det ein type ansvars­løy­se som ikkje er indi­vi­du­ell, og som den enkel­te ikkje så lett kan ta eit opp­gjer med. Fram­skritt inne­ber at man­ge men­nes­ka vert eks­klu­dert frå nyt­tig arbeid utan der­med å vere fat­ti­ge. Maski­ne­ne redu­se­rer beho­vet for arbeid blant men­nes­ka (s. 193), og det­te ska­par intel­lek­tu­el­le for­skjel­lar som med­fø­rer ein ny type risi­ko for ansvars­løy­se.           

            «Aukan­de hel­ler enn syn­kan­de spe­sia­li­se­ring ser ut til å ver­te skjeb­nen for alle dei som del­tek aktivt i å dri­ve pro­duk­sjons­ap­pa­ra­tet. Dei and­re — som nød­ven­dig­vis er majo­ri­te­ten, er ikkje så mykje fri­gjort som eks­klu­dert frå nyt­tig arbeid» (s. 194). Det opp­står for­akt og spen­nin­gar mel­lom grup­per med ulik til­gang til kunn­skap, og der vit­skaps­fol­ka er dei mest pri­vi­li­ger­te. 

            Del­ta­ka­ra­ne i den vit­skap­le­ge pro­ses­sen har ein eks­pert­kunn­skap som er ikkje er til­gjen­ge­leg for dei and­re. Kunn­skap «vert meir og meir eso­te­risk, mind­re og mind­re kom­mu­ni­ser­bar til lek­folk; og der­med eks­klu­de­rer vit­ska­pen den sto­re majo­ri­te­ten, til og med dei lese­kyn­di­ge sam­ti­di­ge, frå rol­len som intel­li­gen­te vit­ne […] Kløf­ta aukar, og i vaku­umet som opp­står sprei­er det seg pseudo­vit­skap og over­tru» (s. 167). 

            Jonas pei­kar ut ei kon­flikt mel­lom dei kunn­skaps­rike spe­sia­lis­ta­ne som all­tid vil få inter­es­san­te job­bar og dei lågt utdan­na gene­ra­lis­ta­ne som risi­ke­rer arbeids­løy­se og gje­rands­løy­se. Den­ne kon­flik­ta bidreg til å auke ansvars­løy­sa blant folk, og er far­leg for fram­ti­da. 

Virketrong er opium for folket

Som eg var inne på i for­ri­ge inn­legg har men­nes­ket ei ska­par­kraft som er vans­ke­leg å stag­ge. Vår virke­trong og behov for å gje­re nyt­te for oss er også eit slags opi­um når målet er å dem­pe veks­ten, redu­se­re kon­su­met og ta meir ansvar for fram­ti­da.

            Men­nes­ket vil ha behov for å «aktua­li­se­re seg sjøl­ve på and­re måtar enn å gje­re nyt­te for seg når dét vert tatt hand om av den arbeids­in­ten­si­ve nes­ten ube­man­na robot-appa­ra­tu­ren» (s. 194). Vi bør arbei­de mind­re, og det­te hjel­per moder­ne tek­no­lo­gi oss godt med, men arbeids­ef­fek­ti­vi­se­rin­ga fjer­nar ikkje vårt ibuan­de behov for å vere i akti­vi­tet. Her vil tids­for­driv som rei­ser, hobby­ar og anna fri­vil­jug sys­sel­set­jing ver­te sta­dig vik­ti­ga­re. «Hobby­ar vil ver­te det nye kal­let» skriv Jonas syr­leg (s. 195).

            Jour­na­list Anne Hås­koll-Hau­gen skreiv om fri­tid i artik­ke­len «Når fri­ti­da ikke len­ger er fri» i Klasse­kam­pen som­ma­ren 2020. «Løpe­tu­rer skal regist­re­res, bøker skal lis­tes opp, og tomat­plan­ter skal foto­gra­fe­res. Fri­ti­da er blitt til en tid som skal utnyt­tes til det ful­le. Ho snak­kar med sosial­an­tro­po­log Tho­mas Hyl­land Erik­sen som blant anna sei­er: «De som bry­ter med effek­ti­vi­tets­lo­gik­ken, blir sett på som eksent­ris­ke for­di de ikke er sys­tem­lo­ja­le. De er opp­rø­re­re, selv om de ikke går i demon­stra­sjo­ner. De mar­ke­rer et annet verdi­grunn­lag».

Fritid gjer oss ufrie og ulukkelege

Jonas har ei meir pes­si­mis­tisk tol­king av fri­tid enn Hyl­land Erik­sen. Fri­tid tek frå oss ei grunn­leg­gan­de kjens­le av fri­dom. «Fri­dom består av å bry­ne seg på det nød­ven­di­ge, og lever ved det­te. Når den vert åtskilt frå det­te mis­tar den sitt objekt og like tom som ei kraft utan mot­kraft […] Fik­ti­ve akti­vi­te­tar beskyt­tar oss like lite frå mei­nings­løy­se og for­tvi­ling som kro­nisk inak­ti­vi­tet» (s. 198).

            Der­som våre hand­lin­gar får eit preg av hobby ista­den­for noko som er nød­ven­dig for andre/objekt/liv, vil vi ikkje fyrst og fremst ver­te herois­ke opp­rø­ra­rar som lever eit godt liv på eksent­ris­ke måtar, slik Hyl­land Erik­sen fore­slår. Vi vil mis­te ver­ke­leg­heits­san­sen vår. 

            Når livet tek form av fri­tid og hobby går det utover sjølv­kjens­la di. «Den dyst­re san­nin­ga er at det ikkje betyr noko kva dei gjer, at hand­lin­ga like gjer­ne kun­ne vore ugjort eller utsett eller gjort skjø­des­laust utan annan ska­de enn at dei set eit dår­leg eksem­pel og utan annan straff enn at dei får eit sosi­alt minus­po­eng» (s. 197). Det kjen­nest som eit uver­dig liv uti­frå dei kra­va som vert stilt til Homo Faber — det ska­pan­de men­nes­ket, i vår tid. 

            Pro­ble­met er uløy­se­leg. Hvis folk arbei­der vert dei frie og luk­ke­le­ge, men bidreg til fram­skrit­tet gjen­nom si pro­duk­sjons­kraft. Hvis folk ikkje treng arbei­de vert dei ufrie og uluk­ke­le­ge, og bidreg til fram­skrit­tet gjen­nom sine hobby­ar.

Neste del

Det­te er ein essay-føl­je­tong i ni deler. Sju­an­de del hei­ter «Frykt må få sin rett­mes­si­ge plass». Vi står midt i den størs­te kri­sa men­nes­ka nokon gong har bragt over seg sjøl­ve, og spørs­må­let er om vi kla­rer å aner­kjen­ne det­te. Kam­pen er reto­risk, og står mel­lom tek­no­logi­op­ti­mis­tar og tek­no­logi­pes­si­mis­tar. Hans Jonas mei­ner krise­mak­si­me­ring og frykt er den bes­te reto­ris­ke stra­te­gi­en for å ska­pe end­ring.

TEMA

T

eknolog
i

7 ARTIKLER FRA VOX PUBLICA

FLERE KILDER - FAKTA - KONTEKST

INGEN KOMMENTARER

KOMMENTÉR

Skriv en kommentar

Bidra til god debatt - skriv under fullt navn. Se våre kommentarregler.

Abonner på kommentarer
til toppen