Essayføljetong 8:9 — Moderasjon med tvang

Vekstautomatikken i moderne teknologi vil skape ein framtidig apokalypse hvis vi ikkje modererer oss, seier Hans Jonas. Men har han nokon løysingsforslag? Korleis kan vi reint praktisk skape mindre vekst? Berre tvang kan skape moderasjon, seier Jonas.

I den­ne epi­so­den er Jonas sine reflek­sjo­nar rundt poli­tis­ke end­rings­pro­sjekt sær­leg vik­ti­ge, og eg nær­le­ser deler av kapit­tel 5 «Respon­s­i­bi­li­ty Today» og 6 «A Cri­ti­que of Uto­pia and the Ethic of Respon­s­i­bi­li­ty». Opp gjen­nom verds­his­to­ria har det vor­te for­mu­lert man­ge uto­pi­ar, og dei har til fel­les at for­sø­ket på å lage eit godt sam­funn møter aktiv eller pas­siv mot­stand. Poli­tisk kon­flikt i notida er det ein­as­te sik­re utko­met av Jonas sitt håp om å ska­pe ei betre verd i framtida.

Som­ma­ren 2020 var eg på ferie i Oslo saman med fami­li­en og køyr­te el-sparke­syk­kel på Ope­ra­ta­k­et. Er el-sparke­syk­lar ein tek­no­lo­gi som kan bidra til å sik­re ei meir bere­kraf­tig fram­tid? Så langt har dei ber­re sik­ra ein opp­he­ta offent­leg debatt som viser kor sto­re utford­rin­gar men­nes­ka vil ha med å ver­te eini­ge om til­tak.

Essayføljetong i ni delar

Utopia i industrielle samfunn

Sam­fun­net må end­re seg frå å ver­te dri­ve av vekst og eks­pan­sjon til å nøye seg med homeosta­tis­ke mål­set­jin­gar (s. 184). Uto­pia for Hans Jonas er at vi nøy­er oss med å hal­de sam­fun­na våre i balan­se, og redu­se­rer nye tek­no­lo­gis­ke ini­tia­tiv til eit mini­mum. «Det er rike­leg rom for ei beskjæ­ring som like­vel vil­le etter­late oss med mykje meir enn beste­for­eld­ra og til og med for­eld­ra våre had­de», sei­er Jonas i 1984 (s. 184).

            Kor skal det­te end­rings­for­sø­ket byr­je? Jonas ser mode­ra­sjon og for­sik­tig­heit inna­for vekst­pa­ra­dig­met som den ein­as­te rea­lis­tis­ke stra­te­gi­en. Ei stor­ska­la end­ring av tek­no­logi­ut­vik­lin­ga vil måt­te byr­je i dei sam­fun­na som har kome lengst i moder­ni­se­rin­ga. Her opp­sto pro­ble­met, og her må det løysast.

            Det betyr at end­rin­ga må byr­je i Nord-Ame­ri­ka, Euro­pa, Kina og and­re høg­tek­no­lo­gis­ke sam­funn. I des­se lan­da har tek­no­logi­ut­vik­ling og kog­ni­tiv for­ma­lis­me skapt så stor mate­ri­ell vel­stand at det er uten­kje­leg med ein revo­lu­sjon frå inn­si­da basert på misnøye.

            Uto­pia må difor vere gans­ke beskje­dent. Jonas opp­fat­tar det som eit over­gangs­sam­funn som er orga­ni­sert slik at men­nes­ka redu­se­rer akti­vi­te­ten og fot­av­tryk­ket på alle dei områ­da der det no er uhem­ma vekst. Etter­kvart som dei lærer å begren­se seg vil vi få eit sta­dig meir vel­ut­vik­la arse­nal av løy­sin­gar som kan takast i bruk i and­re sam­funn også.

Vanskeleg å bryte med hedonismen

Jonas håpar like­vel at folk skal gje­re fri­vil­ju­ge offer i notida for at sam­fun­net i heil­skap kan kla­re å opp­fyl­le gode mål­set­jin­gar i fram­ti­da (s. 148). Det­te er eit avgje­ran­de punkt i ansvars­etik­ken. Det bes­te er hvis poli­ti­ka­ra­ne kla­rer «å fram­kal­le eit fri­vil­jug brot med den inn­pren­ta hedo­nis­men i våre vel­stå­an­de liv (før dys­ter nød­ven­dig­heit tvin­ger det fram)» (s. 148). Spørs­må­let er kor raskt entu­si­as­men vil­le bli brukt opp når målet er å få hei­le men­neske­slek­ta til å stram­me inn bel­tet (s. 149).

            Jonas ser sto­re dilem­ma med å inn­føre mode­ra­sjon for­di omtrent alle rele­van­te avgjer­der vil­le vere upo­pu­læ­re (s. 146). Aske­tis­ke hald­nin­gar og spar­som­heit har dår­le­ge vil­kår. «Den stå­ke­te mate­ri­el­le suk­ses­sen har fått sli­ke hald­nin­gar til å for­svin­ne så gjen­nom­gri­pan­de at det er ytterst usann­syn­leg å sjå dei gjen­opp­stå frå inn­si­da i dei områ­da der det er vane­mes­sig over­flod, og det vil også vere vans­ke­le­ge å tvin­ge dei på frå utsida» (s. 147).

            Ikkje-hand­lin­gar kan vere svært strev­samt. Til­taka mot korona­vi­ru­set i 2020 er eit aktu­elt døme på at det ikkje er lett å vise mode­ra­sjon, og at det å hal­de seg i ro og ikkje kon­su­me­re utgjer eit tap av livs­kva­li­tet som får man­ge til å pro­te­ste­re og nek­te å inn­ord­ne seg.

Konspirasjon for det gode

For å luk­kast med mode­ra­sjon på brei front i sam­fun­net vil det difor tren­gast ein «kon­spi­ra­sjon for det gode», sei­er Jonas. «Ber­re mak­si­mal poli­tisk påtvun­gen sosi­al disi­plin kan sik­re at dei nove­ran­de for­de­la­ne vert under­lagt dei lang­sik­ti­ge beho­va i fram­ti­da» (s. 142). Jonas er ein men­neske­venn, men det betyr ikkje at han er naiv.

            Ingen vil vel tru at men­nes­ka vil­le kun­ne «inter­na­li­se­re ein «objek­tiv» etikk og der­et­ter prak­ti­se­re den spon­tant, eller at sta­ten nokon­sin­ne vil bestå ber­re av dydi­ge bor­ga­rar» (s. 160). «Men­nes­ke er men­nes­ke og ikkje eng­lar», sei­er han (s. 160). Men­nes­ka synest det er kje­de­leg med null­vi­sjo­nar og føre var-prin­sipp. Vi har ein med­født opport­u­nis­me og vil­je til makt, vel­stand og komfort.

            «Ingen kunn­skaps­rik per­son kan seriøst tru at ein ved å fjer­ne vis­se typar sti­mu­li vil­le få men­nes­ke som var venn­leg­sin­na, rett­fer­di­ge, bro­der­li­ge, kjær­lege og utan mis­un­nel­se», sei­er Jonas iro­nisk (s. 160).

Demokrati skaper ikkje offervilje i notida

Ein kon­spi­ra­sjon for det gode trengst hovud­sak­leg for­di demo­kra­ti­et ikkje eig­nar seg til å løy­se pro­blem som krev at veks­ten og vel­stan­den går ned. Demo­kra­ti­et er nød­ven­dig­vis pre­ga av folks inter­es­ser i notida (s. 151) og kan ikkje så lett ska­pe end­ring som er smerte­full i notida sjølv om den er ver­di­full i framtida.

            Poli­ti­ka­ra­ne tek jo avgjer­der basert på ynskjet om gjen­val, og det­te gjer at dei ber­re vil kla­re å ska­pe radi­kal end­ring i sam­fun­net hvis det alle­reie er stor opp­slut­nad om slik end­ring i folke­set­na­den. Det er jo som nemnt svært lite sann­syn­leg når det gjeld Jonas sitt fram­legg om moderasjon.

            Løy­sin­ga er å byg­ge opp ein ny type poli­ti­ka­rar som arbei­der for null­vekst med alle dei verke­mid­la som er til­gjen­ge­le­ge. «Viss det er som eg trur, at ber­re ein eli­te kan ta opp det etis­ke og intel­lek­tu­el­le ansva­ret som trengst for fram­ti­da, kor­leis vert ein slik eli­te skapt og rekrut­tert, og kor­leis kan den få mak­ta den treng for å få gjort noko?» (s. 147).

            Det­te er ein «poli­tisk grå­sone» (s. 149) inn­røm­mer Jonas. Poli­tis­ke leia­rar måt­te tvin­ge på plass ei mode­rat åtferd enten folk vil eller ikkje, og dei måt­te bru­ke både gul­rot og pisk, lok­king og trugs­mål, san­nin­gar og løgn. Jonas kjem ber­re med nokre ras­ke hint om kor­leis den­ne kon­spi­ra­sjo­nen kan byg­gast opp, og det vil­le vel tren­gast ein ny Machia­vel­li for å fin­ne dei mest verk­sa­me metodane.

Likskap skapar offervilje

Jonas fram­he­ver sær­leg ein poli­tisk kva­li­tet som han trur vil kun­ne fun­ge­re for å ska­pe mode­ra­sjon og offer­vil­je, nem­leg lik­skap mel­lom bor­ga­ra­ne. For­de­len med lik­skap mel­lom bor­ga­ra­ne er at ein vert meir vil­jug til å gje­re offer viss ein ser at and­re også ofrar det same (s. 150).

            Det er best med eit «insti­tu­sjo­nelt for­ank­ra prin­sipp om lik­skap der den kvar­dags­lege drif­ta ikkje gjev mis­tan­ke om favo­ri­se­ring» (s. 151). Noreg og and­re sosial­de­mo­kra­tis­ke land pas­sar inn her for­di vi har rela­tivt stor lik­skap mel­lom grup­pe­ne i samfunnet.

            «For­vent­nin­ga om ega­li­tær lov­gje­ving er betre jo meir av den som fak­tisk er til­fel­le. Det må sjå rett­fer­dig ut, og hvis det er moge­leg må det også vere rett­fer­dig. (Men det er like­vel ein poli­tisk ver­di i ei fram­to­ning som går utover ver­ke­leg­hei­ta, akku­rat slik ei dår­leg fram­to­ning kan frå­ra­ne sjølv den bes­te ver­ke­leg­hei­ta noko av sin poli­tis­ke effekt)» (s. 151).

Den gode løgna

Sann bevisst­heit er all­tid det bes­te, sei­er Jonas. Leia­ra­ne må ha «uei­gen­nyt­tig frykt ista­den­for uei­gen­nyt­tig håp» (s. 162). Poli­ti­ka­rar som brenn opp­rik­tig for dei sto­re end­rin­ga­ne dei anbe­fa­ler vil typisk over­tyde sta­dig flei­re til å enga­sje­re seg i saka. «Det er eit eige tru­ver­de i usjøl­vis­ke motiv som er svært vik­ti­ge for at folk skal aksep­te­re smerte­ful­le poli­tis­ke til­tak» (s. 148).

            Men dei enor­me utford­rin­ga­ne som vekst­auto­ma­tik­ken ska­per gjer at sjølv dei eks­tra­or­di­nært moti­ver­te elite­po­li­ti­ka­ra­ne nep­pe vil­le kla­re å ha opp­rik­tig tru på at det går an å red­de men­nes­ka frå undergangen.

            Ein «kon­spi­ra­sjon for det gode» i poli­tik­ken betyr at det trengst eit reto­risk spel som ikkje nød­ven­dig­vis er knytt direk­te til san­ning og auten­ti­si­tet. «Under git­te føre­set­na­der kan ei ukor­rekt opp­fat­ning vere den nyt­ti­gas­te. Viss san­nin­ga er for tung å bere må den gode løg­na stå til tenes­te.» (s. 151). Kon­spi­ra­sjo­nen er pre­ga av at dei som iverk­set den har gode inten­sjo­nar og mål­set­jin­gar, men like­vel kan­skje ikkje trur men­nes­ka vil nå det Uto­pia dei sjøl­ve formulerer.

            Den reto­ris­ke fram­to­nin­ga til poli­ti­ka­rar har jo stor påver­king på eit hen­dings­for­løp uav­hen­gig av om den er basert på auten­tis­ke hald­nin­gar og kor­rekt infor­ma­sjon. Det er lite sann­syn­leg at nokon av oss som lever no vil få sjå at pile­ne byr­jar å pei­ke i rett ret­ning, og difor vans­ke­leg sjølv for elite­po­li­ti­ka­rar å ha opp­rik­tig tru på at det vil gå bra. Men viss dei i det mins­te har tru på at ein må prø­ve så får det vere godt nok, sei­er Jonas.

Dei saktmodige skal arve jorda

Virke­trang er ikkje len­ger posi­tivt. I epi­so­de 6 var eg inne på eit stort dilem­ma som Jonas pei­kar ut. Kjens­la av å vere til nyt­te, og løy­se vik­ti­ge utford­rin­gar, er vesent­leg for men­nes­kas kjens­le av å vere frie. Sam­stun­des bør det ver­te mind­re av slik virketrang.

            Noko av det mest smerte­ful­le for sam­fun­net vil­le vere å aktivt gå inn for å dem­pe den frie impul­sen og dei eigen­sin­di­ge eigen­ska­pa­ne våre. Det vil vere betre med mid­del­må­di­ge og sakt­mo­di­ge men­nes­ke som føy­er seg etter frykt­re­ge­len, med­an det eksep­sjo­nel­le og over­skri­dan­de vert mot­ar­beidd og om nød­ven­dig straf­fa (s. 159).

            Viss vi inn­ser at eksep­sjo­nel­le men­nes­ke­le­ge kva­li­te­tar er knytt til neg­a­ti­ve utvik­lings­trekk må vi ver­te «vil­ju­ge til å beta­le med kul­tu­rell bril­jans og ori­gi­na­li­tet for å å få ein sosi­al orden som er meir rett­fer­dig og mind­re mis­for­ma av men­nes­ke­leg elen­de» (s. 159).

            Den­ne måten å ten­kje på står i mot­strid til alt vi lærer og alle kjen­te verdi­sett. Det­te er eit uløy­se­leg dilem­ma som kan gje­re både Jonas og lesa­ren av boka hans motlause.

Måtehald for alltid

Målet for Jonas er å sik­re at pla­ne­ten har gode vil­kår for fram­ti­dig men­nes­ke­leg liv, og det vik­ti­gas­te vi kan gje­re for å redu­se­re usik­ker­hei­ta rundt det­te målet er alt­så å leve aske­tisk, for­sik­tig og beskjedent.

            Kjer­nen i ansvars­etik­ken er å ta ansvar for vil­kå­ra for det ufød­te livet hundre­vis og tusen­vis av år inn­over i fram­ti­da. Dju­past sett kan det­te ber­re gje­rast gjen­nom ein appell til med­kjens­le med des­se fram­ti­di­ge skapningane.

            Jonas avslut­tar difor boka med eit opp­rop for måte­hald («call to cau­tion») til den mek­ti­ge, vel­stå­an­de, hedo­nis­tis­ke bor­ga­ren av i dag: ««Beskjed­ne» mål­set­jin­gar høy­rest sking­ran­de ut for den som frem­jer vår gran­dio­se kapa­si­tet, men vert vår frems­te plikt nett­opp på grunn av den­ne kapa­si­te­ten» (s. 191). Ansvars­etik­ken må ha mål som er beskjed­ne nok til at vi kan sjå dei for oss ista­den­for per­fek­te mål vi ber­re kan opp­nå i ein tek­no­lo­gisk uto­pi og difor kan fny­se av i notida.

            Sis­te set­ning i boka kan også vere sis­te set­ning i min pre­sen­ta­sjon av Hans Jonas sin ansvars­etikk: «I ei tid med ein­si­dig press og aukan­de risi­ko er det rett å vel­je mode­ra­sjon og for­sik­tig­heit. Vi må seie Vêr vakt­sam! og Bevar!» (s. 204).

Siste del

Det­te er ein essay-føl­je­tong i ni deler. Nian­de og sis­te del hei­ter «Frå miljø­vern til kom­mu­ni­ka­sjons­vern». Her er det eg sjølv som reson­ne­rer. Sidan eg er medie­vi­tar er det rime­leg å anven­de dei kraft­ful­le argu­men­ta til Hans Jonas på tek­no­logi­ut­vik­lin­ga innan medi­er og kom­mu­ni­ka­sjon. Det er lett å sjå at men­nes­kas måte å kom­mu­ni­se­re på i vår tid kor­kje er res­surs­mes­sig eller kom­mu­ni­ka­tivt bere­kraf­tig. Ansvar­leg medie­ut­vik­ling må difor med­føre at fors­ka­rar tek stør­re omsyn til vil­kå­ra for fram­ti­das men­nes­ke enn vi gjer no.

TEMA

p

olitikk

10 ARTIKLER FRA VOX PUBLICA

FLERE KILDER - FAKTA - KONTEKST

INGEN KOMMENTARER

KOMMENTÉR

Skriv en kommentar

Bidra til god debatt - skriv under fullt navn. Se våre kommentarregler.

til toppen