Essayføljetong 4:9 — Teknologiane vert sterkare av seg sjølv

Moderne teknologiutvikling er prega av sin eigen automatiske vekst, seier Hans Jonas. Det tekniske framskrittet fortset av seg sjølv fordi menneskas ynskje om vekst og velstand har vorte ein del av den energien som driv utviklinga vidare. Vi var frie til å ta det fyrste skrittet, men er slave av det andre og det tredje.

No er vi ved kjer­nen i Jonas si for­kla­ring av dei eigen­ska­pa­ne ved moder­ne tek­no­lo­gi som gjer at tra­di­sjo­nell etikk og ansvars­kjens­le ikkje fun­ge­rer. Moder­ne tek­no­lo­gi er utan­for men­nes­ke­leg kon­troll, og har difor kraft til å påver­ke oss på måtar vi ikkje er etisk skodd for. Men­nes­ka er under­lagt tek­no­lo­gi­ens behov, men nek­tar å inn­sjå det.

            Jonas kjem inn på det­te tema­et sta­dig vekk i The Impe­ra­ti­ve of Respon­s­i­bi­li­ty (1984), og eg nær­le­ser difor diver­se avsnitt frå alle kapit­la i boka. Mar­tin Hei­deg­gers tek­no­logi­fi­lo­so­fi er eit vik­tig grunn­lag for Jonas sin posi­sjon, så eg bru­ker ein del plass på å beskri­ve den fyrst.

Lars køyrer traktor
Trak­to­ren var eit fan­tas­tisk fram­skritt for bøn­der. Den erstat­ta mykje tungt manu­elt arbeid, og det vil­le vore uråd å ven­de til­ba­ke til eit land­bruk utan trak­tor. Far min kjøp­te ein flott ny Massey Fer­gu­son tid­leg på 1980-talet. Eg hug­sar enno den kjens­la av kraft eg had­de då eg byr­ja å øvel­ses­køy­re i 15-års­al­de­ren.

Essayføljetong i ni deler

Teknologisk determinisme

Hans Jonas si fram­stil­ling kan lesast som tek­no­lo­gisk deter­mi­nis­me. Den­ne posi­sjo­nen til­sei­er at tek­no­logi­ut­vik­lin­ga har sitt eige momen­tum som trum­far men­nes­kas for­søk på å til­pas­se den til sine sosia­le behov og inter­es­ser.

            Jonas såvel som and­re ten­kja­rar i den­ne tra­di­sjo­nen pei­kar på at natur­vit­ska­pen gjev moder­ne tek­no­lo­gi ein sta­dig aukan­de kapa­si­tet og sta­dig breia­re bruks­om­rå­de som føl­gje av ei sta­dig meir sofis­ti­kert utford­ring av natu­ren.

            Jonas går inn i ein lang tra­di­sjon for kri­tis­ke ana­ly­sar av for­hol­det mel­lom men­nes­ke, tek­no­lo­gi og moder­ne vit­skap. Sjølv om dei fær­ras­te er «har­de» deter­mi­nis­tar, finn vi «mju­ke» deter­mi­nis­tis­ke posi­sjo­nar hjå Mar­tin Hei­deg­ger, som eg refe­rer­te til i del 3 og går grun­dig inn på nedan­for, og også hjå Jac­ques Ellul, Mar­shall McLu­han, Ray Kurzweil og and­re.

            Eg har sjølv drøf­ta tek­no­logi­ut­vik­lin­ga på den­ne måten blant anna i inn­leg­get «Tek­no­lo­gi tek over» i Ber­gens Tiden­de (2020) og «Ung­dom­mar er tek­no­lo­gis­ke deter­mi­nis­tar» i Vox Pub­li­ca (2013).

Datamaskiner og kunstig intelligens

Det bes­te eksem­pe­let på at Hans Jonas er inne på noko finst i Moore’s lov. Den­ne sei­er at pro­ses­sor­has­tig­hei­ta til data­ma­ski­ner vil dob­la seg omtrent kvar 18–24 måna­der. Det­te har nem­leg stemt på ein prikk i man­ge tiår.

            Utvik­lin­ga av data­ma­ski­ner frå 1940-talet har hatt nett­opp den kumu­la­ti­ve dyna­mik­ken som Jonas føre­set, og som eg kjem grun­dig inn på nedan­for. Data­verk­tøy har fått både ster­ka­re yte­evne, stør­re mobi­li­tet, betre infor­ma­sjons­opp­løy­sing, og flei­re kon­takt­punkt mot and­re data­verk­tøy og men­nes­ke. Inter­net­tet dek­kjer hei­le pla­ne­ten, og geo­gra­fisk avstand betyr ikkje len­ger noko for kom­mu­ni­ka­sjo­nen mel­lom men­nes­ke.

            iHu­man (Ton­je Hes­s­en Schei­er, 2019) ein dyst­o­pisk doku­men­tar­film om kuns­tig intel­li­gens, sosi­al kon­troll og makt. Fil­men viser kor­leis AI-tek­no­lo­gi veks seg sta­dig ster­ka­re, og kan kom­me til å sty­re livs­før­se­len, sam­fun­net og fram­ti­da til men­nes­ka i ret­nin­gar som ingen yns­kjer. «Du får lyst til å log­ge av. For godt», skriv NRK i sin intro­duk­sjon. Fil­men eig­nar seg godt til å illust­re­re Jonas sin kri­tis­ke ana­ly­se.

Doku­men­ta­ren iHu­man har skapt stor merk­semd det sis­te året. For­telje­sti­len i den­ne fil­men er sterkt pre­ga av tek­no­lo­gisk deter­mi­nis­me, og den er med respekt å mel­de langt mind­re sofis­ti­kert enn Hans Jonas sin.

Vitskapen lagar teknologi av naturen

For å for­stå den veks­auto­ma­tik­ken Jonas snak­kar om må vi gå dju­pa­re inn i kon­tras­ten mel­lom hand­verks­tek­no­lo­gi og moder­ne tek­no­lo­gi. Igjen er det Mar­tin Hei­deg­ger som set tonen. Moder­ne tek­no­lo­gi kjem med ei utford­ring som stil­ler natu­ren til veggs, sei­er han i «Spørs­må­let om tek­nik­ken» (eg bru­kar den nors­ke omset­jin­ga frå 1973).

            Natur­vit­ska­pen har ein utrek­nan­de ten­kje­måte som gjer natu­ren til ein gene­relt til­gjen­ge­leg res­surs for tek­no­logi­ut­vik­ling. Med­an hand­verk avdek­ker ved å «brin­ge fram», avdek­ker moder­ne tek­no­lo­gi ved «tvin­ge fram». Hei­deg­ger sei­er det slik: «Den moder­ne tek­nikks form for avdek­king er en utford­ren, som kre­ver av natu­ren at den leve­rer ener­gi der hvor sådan kan utvin­nes og lag­res» (Hei­deg­ger 1973, s. 73).

            Der hand­ver­ka­ren brin­ger fram eit objekt, så tvin­ger moder­ne tek­no­lo­gi fram eit objekt. Moder­ne tek­no­lo­gi ord­nar alt uti­frå ei utrek­nan­de ten­king som men­nes­ka til­eignar seg ved å for­stå natu­ren sta­dig betre gjen­nom natur­vit­skap. «Utford­rin­gen skjer der­ved at den ener­gi som skju­les i natu­ren, leg­ges åpen, det åpen­lag­te omfor­mes, det omfor­me­de lag­res, det lag­re­de for­de­les, det for­del­te sjal­tes om på nytt» (Hei­deg­ger 1973, s. 75).

Alle deler er utskiftbare

Moder­ne tek­no­lo­gi er pre­ga av den kva­li­te­ten Hei­deg­ger kal­lar «stå­an­de bered­skap». Den vit­skap­le­ge ord­nin­ga av natu­ren ska­par pro­dukt som pr. defi­ni­sjon er bygge­stei­nar i eit stør­re sys­tem. Eit pas­sa­sjer­fly på rulle­ba­nen er eit godt døme på stå­an­de bered­skap.

            «Det er bestilt for å sik­re mulig­he­ten for trans­port. For det­te må det selv i hele sin kon­struk­sjon, i enhver bestand­del, være bestill­bart, dvs. start­klart» (Hei­deg­ger 1973, s. 76). Eit­kvart fysisk fly kan skif­tast ut med eit anna fly, og det vert i prak­sis defi­nert ved å kun­ne til­freds­stil­le bestil­lin­ga «å vere start­klart».

            Fly­et består for sin del av ei rek­kje utskift­ba­re kom­po­nen­tar og del­sys­tem, t.d. seter, dører, motor­de­ler og instru­ment. Det­te at kvar kom­po­nent på alle nivå er utskift­ba­re er eit vesen­strekk ved moder­ne tek­no­lo­gi, sei­er Hei­deg­ger.

Eit­kvart fly i Nor­we­gi­an sin flå­te kan utfø­re fly­gin­ga så len­ge det er start­klart, og viss eit fly har tek­nis­ke vans­kar kan det erstat­tast av kva som helst slags anna fly som er start­klart. (Presse­foto frå Nor­we­gi­an).

Mennesket kan også verte ståande beredskap

«Den størs­te fare» er i føl­ge Hei­deg­ger at men­nes­ket også vert ein del av den stå­an­de bered­ska­pen. Då vil men­nes­ket også ver­te utskift­bart i for­hold til ei gitt bestil­ling, og vil ber­re ha ver­di så len­ge det kan bidra til å til­freds­stil­le ei gitt slik bestil­ling. Då vil det kna­pt vere for­skjell på men­nes­ke og tek­no­lo­gi.

            «Atom­al­de­rens frem­rul­len­de tek­nis­ke revo­lu­sjon vil kun­ne trell­bin­de, for­hek­se, blen­de og for­blen­de men­nes­ket, slik at den bereg­nen­de tenk­ning en dag gjel­der og blir utøvet som den enes­te” (Hei­deg­ger 1973, s. 31).

            Det­te er eit skrekk­sce­na­rio ikkje ber­re for Hei­deg­ger, men i høgs­te grad også for Jonas. I vår tid er vare­lag­ra til Amazon.com eit mykje brukt døme på kor­leis men­nes­ke kan ver­te ein del av ei «utrek­nan­de ten­king», men poten­sia­let har fun­nest heilt sidan fab­rik­ken vart opp­fun­nen.

            Både utdan­ning og arbeids­liv er inn­ret­ta på dei fer­dig­hei­te­ne som mest effek­tivt styr­kar tek­no­logi­ut­vik­lin­ga. Glo­balt er det no mil­lion­vis av job­bar som består i å pro­gram­me­re algo­rit­mer, desig­ne og til­rette­leg­ge grense­snitt, orga­ni­se­re penge­trans­ak­sjo­nar, utfø­re trans­port og ikkje minst trans­por­te­re vare­ne som vert kjøpt og selt.

            Den IKT-kom­pe­tan­sen som poli­ti­ka­ra­ne yns­kjer å dyr­ke hjå norsk ung­dom, og den tek­nis­ke kunn­ska­pen som trengst for hus­byg­ging, olje­ut­vin­ning, kuns­tig intel­li­gens-utvik­ling og ikkje minst det grø­ne skif­tet, er fun­da­men­talt pre­ga av den utrek­nan­de ten­kjin­ga. Same kva men­nes­ka gjer vil vi bidra til å styr­ke vekst­auto­ma­tik­ken, er Hans Jonas sitt per­spek­tiv.

Vi er avhengige av framskritt

Moder­ne tek­no­lo­gi er det vik­ti­gas­te sym­bo­let på fram­skritt, og fram­skritt er nes­ten syn­onymt med auka mate­ri­ell vel­stand. «Den sta­dig meir avan­ser­te tek­no­lo­gi­en vert for­ven­ta å auke men­neske­slek­tas mate­ri­el­le vel­stand ved å auke pro­duk­ti­vi­te­ten i den glo­ba­le øko­no­mi­en, ska­pe man­ge for­skjel­li­ge goder som kan bidra til at vi kan nyte livet, og sam­stun­des let­te byr­den ved arbei­det» (s. 163).

            Jonas fram­he­var sta­dig at gode moder­ne tek­no­lo­gi­ar gjev oss tek all merk­sem­da vår, og vi føl­gjer etter dei omtrent som hus­dyra føl­gjer etter ei bøt­te med kraft­for. Og før vi mer­kar det har vi gått inn i inn­heg­nin­ga og grin­da er stengt.

            «Det at tek­no­lo­gi­en har tatt over mak­ta er ein revo­lu­sjon som ingen har plan­lagt, full­sten­dig ano­nym og uimot­ståe­leg, og med ein dyna­mikk som ingen tid­le­ga­re teori­ar har inklu­dert eller for­ut­sett» (s. 127). Den­ne pro­ses­sen har eit tem­po «med ein skrem­man­de eks­po­nen­si­ell akse­le­ra­sjon som ser ut til å vere utan­for ein­kvar kon­troll» (s. 128).

Irreversibelt momentum

Fram­skrit­tet har det Jonas kal­lar ein «stig­nings­kva­li­tet» som inne­ber at «det som kjem sei­na­re all­tid er betre» (s. 166). Moder­ne tek­no­lo­gi ska­par «ein sta­dig auke i kapa­si­tet og bruks­om­rå­de i alle ten­kje­le­ge ret­nin­gar i ube­gren­sa fram­tid» (s. 187). Det er den­ne pro­ses­sen som gjer at men­nes­ka mis­tar kon­trol­len. Jonas for­kla­rer poen­get ved å vise til inge­ni­ø­rens situa­sjon.

            «Erfa­rin­ga viser oss at utvik­lings­pro­sjekt som vart sett i gang med kort­sik­ti­ge mål har ein tendens til å gje­re seg uav­hen­gi­ge og til­eigne seg sin eigen tvin­gan­de dyna­mikk, sitt eige sjølv­gå­an­de momen­tum, som gjer at den vert irre­ver­si­bel og pres­sar ting fram­over på ein måte som over­sty­rer ynskja og pla­na­ne til dei som set­te i gang pro­ses­sen» (s. 32).

            Vi er frie til å ta det fyrs­te skrit­tet, men sla­var av det and­re, sei­er Jonas. «Tek­no­lo­gisk driv­ne utvik­lings­trekk gjev ikkje rom for sjølv-kor­ri­ge­ring» (s. 32).

            Vi er trua av ein kata­stro­fe som etter­kvart ligg inne­bygd i sjøl­ve den his­to­ris­ke utvik­lin­ga, og kan difor ikkje sto­le på at fram­skrit­tet har ei ibuan­de for­nuft eller at «det er ei mei­ning med alle ting». «Tvert imot», sei­er Jonas, «må vi ta hand om den­ne fram­over-styr­tan­de pro­ses­sen på ein heilt ny måte og utan ei kjent mål­set­jing» (s. 128).

iPa­den er eit godt døme på Hans Jonas sin defi­ni­sjon av perm­a­nent inno­va­sjon: «mark­nads­ka­pa­si­tet for goder som ingen treng­te på føre­hand, og hel­ler ikkje viss­te om» (s. 118). Illust­ra­sjo­nen er hen­ta frå Apple sine nors­ke nett­si­der.

Permanent nyvinning som vi ikkje forstår

Det ein­as­te som er sik­kert med dyna­mik­ken i moder­ne tek­no­lo­gi er at ting end­rar seg hei­le tida, og at vår nove­ran­de etikk og våre verdi­sys­tem er dår­leg eig­na til å hand­te­re den­ne perm­a­nen­te end­rings­tak­ten.

            Inno­va­sjon kan uti­frå Jonas sin tanke­måte defi­ne­rast som «ei kuns­tig til­ver­king av mark­nads­ka­pa­si­tet for goder som ingen treng­te på føre­hand, og hel­ler ikkje viss­te om» (s. 146). Frå ein annan synstad kan den­ne pro­ses­sen vere posi­tiv, for den ska­par jo nye pro­dukt som til dømes iPa­den.

            For Jonas er den­ne man­ge­len på for­ut­sig­bar­heit ikkje over­ras­kan­de eit stort pro­blem. «Glo­bal tek­no­lo­gi har auka inn­sat­sen grense­laust og også auka gapet mel­lom den mak­ta som vert iverk­sett og for­ut­sig­bar­hei­ta i dens lang­tids­verk­na­der» (s. 118). Apple-kon­ser­net har svært stor mark­nads­makt, og når dei lan­se­rer eit pro­dukt som iPa­den vert lang­tids­verk­na­de­ne svært lite for­ut­sig­ba­re. Jo stør­re makt, jo mind­re for­ut­sig­bar­heit.

            «Vi må rek­ne med nyvin­nin­gar utan å vere i stand til å for­stå dei; end­ring er garan­tert, men ikkje kva end­rin­ga vil bestå av […] Den­ne perm­a­nen­te inno­va­sjo­nen har ein ukjent X som for­pur­rar ei kvar utrek­ning. Pro­gno­sar har blitt den rei­ne kunst­ar­ten på grunn av ana­ly­sar ved hjelp av data­ma­ski­ner, men dei skjer med det­te atter­hal­det» (s. 119–120). Ana­ly­sa­ne for­tel oss meir enn tid­le­ga­re spå­dom­mar om fram­ti­da kun­ne gje­re, men dei syner også fram man­ge flei­re ukjen­te fak­to­rar enn før.

Teknologioptimisme

Moder­ne inno­va­sjons­teori er pre­ga av eit posi­tivt syn på den same utvik­lin­ga som Jonas har eit neg­a­tivt syn på. Clay­ton Chris­ten­sens The Inno­va­tor’s Dilem­ma (1997), James McQui­veys Digi­tal Dis­rup­tion (2013) og ei rek­kje lik­nan­de bøker hand­lar om kor­leis du som for­ret­nings­per­son kan tene pen­gar på den perm­a­nen­te inno­va­sjo­nen.

            Peter Dia­man­dis er ein ame­ri­kansk inno­va­sjons­guru som har ana­ly­sert det øko­no­mis­ke poten­sia­let i «expo­nen­ti­als» i man­ge år. Han sei­er omtrent det føl­gjan­de: Så len­ge men­nes­ka ber­re had­de hand­verks­tek­no­lo­gi­ar var det ei line­ær utvik­ling i den kraf­ta tek­no­lo­gi­ar had­de, men no har vi data­tek­no­lo­gi­ar som er pre­ga av eks­po­nen­si­ell utvik­ling.

Figu­ren viser Peter Dia­man­dis sin teori om «expo­nen­ti­als». Han bru­kar foto­gra­fi som eit døme. Med­an ana­log film knytt til Kodak og til­sva­ran­de fir­ma had­de ei line­ær utvik­ling har digi­ta­le bile­te knytt til Insta­gram, Sna­pchat og til­sva­ran­de sosia­le medi­um ei eks­po­nen­si­ell utvik­ling.

Etter man­ge tiår med det Dia­man­dis kal­lar «com­pu­ta­tio­nal growth», og som igjen er basert på det Hei­deg­ger og Jonas kal­lar «den utrek­nan­de ten­kje­må­ten», har men­nes­ka no fått demo­kra­tisk til­gang til pro­duk­tet av den­ne veks­ten. Med ei rela­tivt låg inves­te­ring får du til­gang til ein poten­si­elt glo­bal mark­nad for ditt kom­mu­ni­ka­sjons­pro­dukt. Den jev­ne entre­pre­nør har såleis til­gang til «expo­nen­ti­als» som eit verke­mid­del til mark­nads­makt, og kan få enorm suk­sess og rik­dom hvis han treff blin­ken.

            Der Jonas yns­kjer å brem­se ned den perm­a­nen­te veks­ten i tek­no­lo­gi yns­kjer alt­så Dia­man­dis og dei and­re tek­no­logi­op­ti­mis­ta­ne å for­ster­ke den endå meir. Dei gjev stu­den­tar og nærings­livs­ak­tø­r­ar gode råd om kor­leis ein kan tene pen­gar på å for­stå pro­ses­sen. Sjå gjer­ne den­ne video­en «Dis­rup­tion Cau­sed by Expo­nen­ti­als» (2017) hvis du vil for­dju­pe deg i poen­get og prø­ve å bli mil­lio­nær.

Teknologipessimisme

Eg ven­der til­ba­ke til Jonas sitt per­spek­tiv, som er pre­ga av sterk bekym­ring for men­nes­kas mang­lan­de evne til å hand­te­re dei etis­ke impli­ka­sjo­na­ne av veks­auto­ma­tik­ken. Pes­si­mis­men er knytt til at det ver­kar umoge­leg å snu utvik­lin­ga. Sam­fun­net rundt oss har aksep­tert sto­da, og bidreg vil­lig vekk til ytter­le­ga­re vekst. Eg avslut­tar med to fers­ke eksem­pel.

            Som­ma­ren 2020 fekk 70 Ame­dia-aviser støt­te frå Goog­le News Ini­tia­ti­ve til å lage auto­ma­ti­sert jour­na­lis­tikk basert på kvan­ti­ta­ti­ve data. Kon­sern­di­rek­tør for inno­va­sjon, Pål Ned­re­gåt­ten, sei­er til Jour­na­lis­ten: «Vi er alle­re­de stor­for­bru­ke­re av Goog­le-tek­no­lo­gi. Uan­sett hvor­dan vi snur og ven­der på det vil vi være avhen­gi­ge av tek­no­lo­gi som leve­res av de sto­re aktø­re­ne, så vi tar imot de mulig­he­te­ne vi får». Dei er ikkje i posi­sjon til å utvik­le uav­hen­gi­ge løy­sin­gar, og kny­ter seg ber­re ster­ka­re og ster­ka­re til Goog­le.

            Som­ma­ren 2020 var det debatt om bru­ken av ame­ri­kans­ke data­verk­tøy i norsk sku­le. Kunn­skaps- og inte­gre­rings­mi­nis­ter Guri Mel­by skreiv i ein kro­nikk til NRK at nett­brett som iPad skal «bru­kes til å til­eg­ne seg ny kunn­skap, og nye fer­dig­he­ter». Dei bekym­ra røys­te­ne sei­er at vi ikkje veit nok om kor­leis slik tek­no­lo­gi påver­kar barns utvik­ling.

            Sjølv om lærings­fors­ka­rar arbei­der for å fin­ne ut meir pre­sist kor­leis ny tek­no­lo­gi påver­kar barns læring vil minis­te­ren imid­ler­tid ikkje ven­te på resul­ta­ta. Ho skriv: «Det er kre­ven­de for forsk­nin­gen å hol­de tritt med den tek­no­lo­gis­ke utvik­lin­gen. Sam­ti­dig går den tek­no­lo­gis­ke utvik­lin­gen sin gang, og den utvik­lin­gen kan ikke norsk sko­le mel­de seg ut av».

            Des­se to sita­ta viser at både medie­bran­sjen og skule­ver­ket er grunn­leg­gan­de avhen­gi­ge av dei verk­tøya som Face­bo­ok, Apple og Goog­le har skapt. Og des­se sel­ska­pa viser i sin tur kor pre­sist Hei­deg­ger og Jonas skild­rar dei over­ord­na utvik­lings­trek­ka i moder­ne tek­no­lo­gi. Aksep­ten av den­ne vekst­auto­ma­tik­ken er Jonas si størs­te bekym­ring for fram­ti­da.

Neste del

Det­te er ein essay-føl­je­tong i ni deler. Fem­te del hei­ter «Men­nes­ka vil ha perm­a­nent inno­va­sjon». Med­an del 4 hand­la mest om dei eigen­ska­pa­ne ved tek­no­lo­gi som ska­par perm­a­nent inno­va­sjon hand­lar del 5 om nokre opport­u­nis­tis­ke trekk i men­nes­ket som bidreg til den same utvik­lin­ga. Det ligg i men­nes­kets natur å dyr­ke sine eig­ne mulig­hei­ter, spren­ge gren­ser og ta nye skritt inn­over i det ukjen­te. Vår kapa­si­tet for nyvin­ning er vår skjeb­ne, sei­er Jonas.

TEMA

I

nnovasj
on

21 ARTIKLER FRA VOX PUBLICA

FLERE KILDER - FAKTA - KONTEKST

INGEN KOMMENTARER

KOMMENTÉR

Skriv en kommentar

Bidra til god debatt - skriv under fullt navn. Se våre kommentarregler.

Abonner på kommentarer
til toppen