Essayføljetong 5:9 — Vår farlege skaparkraft

"Menneskets kapasitet er vår skjebne", seier Hans Jonas (s. 129). Vår kunnskapstørst og evne til å skape nye ting vert stadig farlegare for naturmiljøet og menneskas vilkår i framtida. Homo Faber - det skapande mennesket - har tatt over for Homo Sapiens, og dette vil verte vår undergang, seier Hans Jonas med karakteristisk alvor.

Hans Jonas har ei rek­kje radi­ka­le idé­ar, og hans kri­tikk av moder­ne vit­skap er fasci­ne­ran­de les­nad. Vi ten­kjer van­leg­vis på vit­skap som noko av det mest ver­di­ful­le vi har i sam­fun­net, men Jonas ser det ann­leis.

            Det er avgje­ran­de for Jonas sitt pro­sjekt å skild­re det­te trek­ket ved vit­ska­pen. Eg nær­le­ser deler av kapit­tel 5 «Respon­s­i­bi­li­ty Today» som hand­lar om kor­leis vi bør for­stå kunn­ska­pens rol­le i fram­skrit­tet. I den­ne epi­so­den er Jonas sine reflek­sjo­nar rundt teo­re­tisk kunn­skap vik­ti­ge, og sær­leg skil­jet mel­lom natur­vit­skap­leg og huma­nis­tisk kunn­skaps­auke.

            Vit­ska­pen står all­tid klar til å spren­ge gren­ser og ta nye skritt inn­over i det ukjen­te. Den­ne kunn­skaps­tørs­ten og ska­par­kraf­ta er eit vesentrekk ved men­nes­ket, og den end­rar seg ikkje sjølv når vi ser at det vil få neg­a­ti­ve kon­se­kven­sar i fram­ti­da. Opti­mis­me og fram­skritt­stru er uløy­se­leg knytt til vit­ska­pen, og den er no så sterk og uhem­ma at den vert vår eigen ver­ste fien­de, sei­er Jonas.

Vit­ska­pen legg til ret­te for utvik­lin­ga av sta­dig meir effek­ti­ve, pre­si­se og pro­ble­ma­tis­ke tek­no­lo­gi­ar. Her prø­ver eg ein tek­no­lo­gi for å lese emo­sjo­nar ut av ansik­tet til folk. «Face­re­a­der» er utvik­la av det neder­lands­ke fir­ma­et Nol­dus IT, og eg prøv­de den under ein eks­kur­sjon i 2018. Foto: UiB.

Essayføljetong i ni delar

Mennesket er seg sjølv nærast

Det tek­no­lo­gis­ke impe­ra­ti­vet til­sei­er at auke i vit­skap­leg kunn­skap er grunn­leg­gan­de posi­tivt. Kunn­skaps­tørst og kunn­skaps­auke kan ikkje så lett ver­te utford­ra på moralsk grunn­lag for­di den er ein inte­grert del av vår men­nes­ke­le­ge til­stand, sei­er Jonas (s. 203).

            I natu­ren er det all­tid den ster­kas­te som har rett. «Det finst ein enkel regel som sei­er at kvar art er seg sjølv nær­ast, og den­ne rege­len har for­rang uti­frå livets gene­rel­le orden» (s. 137). I valet mel­lom men­nes­ke og natur vil men­nes­ket vel­je men­nes­ket gong etter gong, og det er heilt natur­leg.

            Som art er vi heilt sam­de med oss sjøl­ve om at vi kan hers­ke på jor­da, og sidan vi er ster­kast på det­te områ­det vil vi rett og slett ber­re kun­ne gje­re det. «Men­nes­kets utøving av makt vis-a-vis res­ten av den levan­de ver­da er ein natur­leg rett basert full­sten­dig på våre evner. Med and­re ord; det enk­le fak­tum at vi har den­ne over­leg­ne kraf­ta legi­ti­me­rer at vi bru­kar den» (s. 137).

            Løva spør ikkje om lov til å vere kon­ge på savan­nen, og men­nes­ket spør ikkje om lov til å hers­ke over natu­ren. Vi bru­kar vår ska­par­kraft og alle våre verk­tøy til å repro­du­se­re oss og styr­ke mak­ta vår, og det finst ingen natur­lo­ver som hind­rar oss i dét.

Homo Faber har tatt overhand

«Å hers­ke over natu­ren» fram­trer som men­nes­kets frems­te kall. Homo faber tår­nar over homo sapi­ens.» (s. 168). Faber kjem frå det latins­ke ‘hand­ver­kar’ og er ei nem­ning for at men­nes­ket er eit ska­pan­de vesen som omfor­mer seg sjølv og omgjev­na­da­ne sine med verk­tøy. Sapi­ens kjem også av latin, og betyr ‘klok’ eller ‘sen­si­tiv’.

            Jonas mei­ner at men­neske­ar­tens evne til å ten­kje vert mis­brukt i jak­ta på omfor­ming av natu­ren. Homo Faber har gjort Homo Sapi­ens til sin under­sått. «Ten­kin­ga vert eit verk­tøy i hen­de­ne til dei som vil lage nye ting, og eks­tern makt vert sett fram som det høgs­te gode» (s. 168).

            Jonas mei­ner at men­nes­ka driv ei sosi­alt tvangs­mes­sig utøving av makt. Den mak­ta som natur­vit­ska­pen har gitt oss over natu­ren har gjort oss ute av stand til å begren­se oss i utøvin­ga. «Det vel­di­ge omfan­get av den mak­ta men­nes­ket har fått gjen­nom sin jakt på tek­nisk fram­skritt […] har skapt eit til­sva­ran­de behov for å bru­ke den — og der­med den mer­ke­le­ge vans­ken med å stop­pe dens for­ut­sig­ba­re og sjølv­de­struk­ti­ve fram­gang» (s. 141).

            Vi kan ikkje stop­pe fram­skrit­tet for­di hei­le sam­fun­net er rig­ga til for å støt­te opp under det ska­pan­de men­nes­ket. Både utdan­nings­in­sti­tu­sjo­nar, indu­stri og nærings­liv, fors­king og utvik­ling under­byg­ger legi­ti­mi­te­ten til den­ne eine men­nes­ke­le­ge akti­vi­te­ten; den utrek­nan­de ten­kje­må­ten og dens perm­a­nen­te inno­va­sjon.

            Det har vor­te moralsk aksep­ta­belt å søkje sta­dig stør­re suk­sess, og ald­ri ver­te nøgd. «Tek­no­lo­gi utgjer eit kumu­la­tivt og eks­pan­de­ran­de kuns­tig mil­jø der dei kref­te­ne i men­nes­ket som lag­de det vert for­ster­ka. Den tvin­ger fram ei ustop­pe­leg ska­pan­de verk­semd knytt til ved­li­ke­hald og vidare­ut­vik­ling, og sidan men­nes­ka vert løn­na med endå stør­re suk­sess vert ive­ren dei­ra ytter­le­ga­re for­ster­ka» (s. 9).

            Den handle­kraf­ti­ge Homo Faber tår­nar over den sakte­ten­kjan­de Homo Sapi­ens på ein måte som er destruk­tiv ikkje ber­re for men­nes­ka sjøl­ve, men også for natur­mil­jø­et som vi er ein del av.

Teoriar er farleg

Vit­skap­le­ge teori­ar er far­le­ge for­di dei for­ster­kar men­nes­kets inn­fly­tel­se i ver­da. «Natu­ren kun­ne ikkje ha for­år­sa­ka ein stør­re fare enn men­nes­ket […] Så len­ge vår prak­tis­ke intel­li­gens og teo­re­tis­ke intel­li­gens gjekk kvar sin veg var påver­kin­ga på balan­sen i ver­da aksep­ta­bel. Men sjøl­ve mei­nin­ga til ordet «teori» har end­ra seg. I mot­set­ning til det kon­temp­la­ti­ve intel­lek­tet i gam­le dagar har det opp­stått ein fri­gjort arving; eit aggres­siv og mani­pu­le­ran­de intel­lekt fost­ra opp i moder­ne vit­skap og slept laus som admi­ni­stra­tor av alle ting» (s. 138).

            Natur­vit­ska­pen gjev oss makt til å gje­re teo­re­tis­ke hypo­te­sar til empi­risk ver­ke­leg­heit. «Det at teori­en finst er i seg sjølv ein his­to­risk fak­tor som end­rar vil­kå­ra for det objek­tet det vert sam­la kunn­skap om. Teori­en sam­lar kau­sal makt for å hjel­pe dens eig­ne san­nin­gar til å ver­te ver­ke­leg­heit. […] Det at den får rett til slutt bevi­ser ikkje at den var sann, men at den fekk makt over dei intel­lek­ta som vis­te seg å kun­ne bidra med rele­van­te hand­lin­gar» (s. 115).

            Vit­skap­le­ge teori­ar fun­ge­rer i stor grad som sjølv­opp­fyl­lan­de pro­fe­ti­ar. Etter at eit fram­legg er for­mu­lert, t.d. at det bur­de gå an å lage kraf­ti­ge bom­ber med all den ener­gi­en som vert utløyst ved spal­ting av eit atom, vil Homo Faber bret­te opp erme­ne og gå i gang med for­sø­ket.

            Den­ne dyna­mik­ken gjer at fors­king og utvik­ling kan kome til å ha uen­de­leg fram­skritt. «Alt i den nove­ran­de til­stan­den til des­se tvil­ling­pro­sjek­ta pei­kar mot ei ube­gren­sa vidare­fø­ring i fram­ti­da (kan­skje også med ein eks­po­nen­si­ell auke i til­ver­king). I alle til­fel­le er dei i prin­sip­pet i stand til det­te uti­frå deia kog­ni­ti­ve for­ma­lis­me og den uut­tøm­me­le­ge res­sur­sen som dei­ra fors­kings­gjen­stand er» (s. 166).

Kognitiv formalisme

Jonas bru­kar eit litt undar­leg språk når han omta­lar vit­skap som «kog­ni­tiv for­ma­lis­me», og det er for­di han vil skil­je mel­lom huma­nis­mens og natur­vit­ska­pens måte å ten­kje på.

            Her kan vi ten­kje på fag som robo­tikk, kyber­ne­tikk og pro­gram­ut­vik­ling. Med kvart gjen­nom­brot innan natur­vit­ska­pen, til dømes knytt til kvante­fy­sikk, opp­står det nye tek­nis­ke mulig­hei­ter innan des­se faga. Tron­gen til eks­per­ti­se og spe­sia­li­se­ring vert hei­le tida sti­mu­lert av des­se gjen­nom­bro­ta.

            Den som base­rer si utfors­king på kva­li­te­tar ved den fysis­ke ver­da er involvert i eit kunn­skaps­pro­sjekt som ald­ri vil ta slutt. Det ligg både i gjen­stan­den (natu­ren) og i verk­tøya (tek­no­lo­gi og kog­ni­sjon). «Utfors­kin­ga av den­ne opne vegen er meir enn ein grunn­leg­gan­de rett, det er den høgs­te plikt for dei kog­ni­ti­ve sub­jek­ta som er vel­sig­na med evne til ei slik utfors­king» (s. 167).

            Fors­ka­ra­ne sin nys­gjer­rig­heit og «aggres­si­ve intel­lekt» er knytt til det Hei­deg­ger kal­lar «utrek­nan­de ten­kjing». Kom­bi­na­sjo­nen er svært kraft­full. Ein pris den natur­vit­skap­le­ge fors­ka­ren må beta­le for bidra­get til vit­skap­leg fram­skritt er at kunn­ska­pen får eit mind­re per­son­leg opp­hav (s. 167). «Det kog­ni­ti­ve sub­jek­tet er i mind­re grad ein indi­vi­du­ell ten­kjar og i stør­re grad eit «kol­lek­tivt intel­lekt» i det sam­fun­net som lag­rar kunn­ska­pen» (s. 167).

            Det­te gjeld også sam­funns­faga: hypo­te­sar vert til ver­ke­leg­heit. Meto­disk fram­skritt i etab­ler­te fag­om­rå­de er no ein rutine­sak i det vit­skap­leg-tek­no­lo­gis­ke kom­plek­set og den kan sty­rast i yns­kje­le­ge ret­nin­gar ved penge­til­de­lin­gar (s. 121).

            «Dei moder­ne ana­ly­sa­ne av sosia­le og øko­no­mis­ke saman­hen­gar er svært mykje betre enn tid­le­ga­re tiders kunn­skap og til­let fram­skri­vin­gar inn­over i fram­ti­da som set futu­ro­lo­gi­en fri frå enk­le ana­lo­gi­ar med for­ti­da, sjølv om det fram­leis er stor usik­ker­heit» (s. 113).

            Også sam­funns­vit­skap­leg teori er far­leg. Sam­funns­sty­rin­ga er i dag basert på mykje stør­re teo­re­tisk kunn­skap enn tid­le­ga­re stat­manns­kunst kun­ne drøy­me om. «Dei vit­skap­le­ge sam­funns- og tek­no­logi­faga lei­er futu­ro­lo­gi­en for­bi ein ite­ra­tiv induk­sjon frå erfa­ring (dvs. frå pre­se­dens) til deduk­sjon av det som ald­ri har fun­nest før. Ista­den­for å gjet­te om fram­ti­da kan ein no rek­ne ut fram­ti­da» (s. 113).

Humaniora: Kognitiv heterogenitet

Jonas har eit inter­es­sant poeng når han sei­er at poli­tisk liv er fri­stilt frå den kumu­la­ti­ve dyna­mik­ken som kog­ni­tiv for­ma­lis­me i sær­leg grad bidreg til. Men­nes­ka kan ikkje ha moralsk fram­skritt slik vi kan ha fram­skritt i vit­skap­leg kunn­skap.

            ««Kunn­skap» om men­nes­ke­le­ge ting, det vi kal­lar for­stå­ing, er noko kva­li­ta­tivt anna som er mind­re steg­vis og mind­re kumu­la­tiv enn kunn­skap om den fysis­ke ver­da […] Det er noko kvar gene­ra­sjon må omfor­ma på ein måte som er unik for dei sjøl­ve, og for ein eller flei­re riva­li­se­ran­de lei­rar» (s. 164).

            Det vert ikkje sta­dig betre poli­tikk, eller sta­dig betre moral i folke­set­na­den. Tvert imot kan den poli­tis­ke og morals­ke dis­ku­sjo­nen mel­lom men­nes­ke dege­ne­re­re når som helst, slik Jonas sjølv opp­lev­de i Nazi-Tysk­land på 1930-talet.

            «Filo­so­fisk kunn­skap har den skjeb­ne å all­tid vere open for mei­nings­bry­ting sjølv om den hand­lar om ting som i sin natur er ende­gyl­di­ge, med­an natur­kunn­skap kan opp­nå stor grad av objek­tiv sik­ker­heit» (s. 186).

            I men­nes­kas for­stå­ing finst det ein «kog­ni­tiv hete­ro­ge­ni­tet» som ingen fram­skritt kan kny­te saman og gje­re heil. «Med­an kvar gene­ra­sjon har den vit­ska­pen den arvar (med eller utan nye bidrag) har kvar gene­ra­sjon den huma­nis­men den for­te­ner» (s. 165).

            Poli­tik­ken er i utgangs­punk­tet fri­stilt frå å bidra til fram­skritt, men sidan den i aukan­de grad bru­kar moder­ne tek­no­lo­gi i poli­tikk­ut­for­min­ga kan den ende opp med å ver­te kon­trol­lert av dei same kref­te­ne som vil ha sta­dig  meir og betre tek­no­lo­gi. Då vert poli­tikk i så fall like far­leg for fram­ti­da som dei and­re utvik­lings­trek­ka Jonas pei­kar på.

Neste del

Det­te er ein essay-føl­je­tong i ni deler. Sjet­te del hei­ter «Fram­skritt er opi­um for fol­ket». Majo­ri­te­ten av men­nes­ka har det sta­dig betre på grunn av det tek­nis­ke fram­skrit­tet, og det vil difor ver­te svært vans­ke­leg for oss end­re åtferd sjølv når vi ser at det trengst. Med sitt typis­ke skrå­blikk viser Hans Jonas at men­nes­kas virke­trong og behov for å gje­re nyt­te for oss er blant våre far­le­gas­te eigen­ska­par når målet er å dem­pe veks­ten og redu­se­re kon­su­met.

TEMA

T

eknolog
i

7 ARTIKLER FRA VOX PUBLICA

FLERE KILDER - FAKTA - KONTEKST

INGEN KOMMENTARER

KOMMENTÉR

Skriv en kommentar

Bidra til god debatt - skriv under fullt navn. Se våre kommentarregler.

Abonner på kommentarer
til toppen